chapter 7

Question 1: ଦିସଙ୍କରଣ କ’ଶ ? ଏହାଦ୍ୱାରା ମେଣ୍ଡେଲ୍ କିପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ ବୁଝାଆ

Answer: ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କ’ଶ (Dihybrid Cross) ଏକ ପ୍ରକାର ଜେନେଟିକ୍ ପରୀକ୍ଷଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ (gene) ଏକା ସମୟରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମ କିପରି ହୁଏ ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ। ଏହି ପରୀକ୍ଷଣ ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Law of Independent Assortment) ପ୍ରତିପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା।

ପଦ୍ଧତି (Process):

1. ପିତୃ ପିଢ଼ି (P Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଦୁଇଟି ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ (pure lines) ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସେ ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି ଥିବା ମଟର ଗଛ (RRYY) ଏବଂ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି ଥିବା ମଟର ଗଛ (rryy) ନେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ‘R’ ଗୋଲ ଆକାର ପାଇଁ, ‘Y’ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ, ‘r’ କୁଞ୍ଚିତ ଆକାର ପାଇଁ ଏବଂ ‘y’ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି।

2. ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1 Generation): ପିତୃ ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କରଣ (cross) କରାଇବା ପରେ, ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1) ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ସଙ୍କର (hybrid) ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ଜେନୋଟାଇପ୍ (genotype) RrYy ଥିଲା। ଫେନୋଟାଇପ୍ (phenotype) ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ମଞ୍ଜି ଗୋଲ ଏବଂ ହଳଦିଆ ଥିଲେ, କାରଣ ଗୋଲ (R) ଏବଂ ହଳଦିଆ (Y) ଗୁଣ କୁଞ୍ଚିତ (r) ଏବଂ ସବୁଜ (y) ଗୁଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ଥିଲେ।

3. ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2 Generation): F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱ-ପରାଗଣ (self-pollination) କରାଇବା ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2) ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ପିଢ଼ିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଫେନୋଟାଇପ୍ ଦେଖାଗଲା: ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ, ଗୋଲ ଓ ସବୁଜ, କୁଞ୍ଚିତ ଓ ହଳଦିଆ, ଏବଂ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ସବୁଜ। ଏହି ଫେନୋଟାଇପ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଅନୁପାତ 9:3:3:1 ଥିଲା।

ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Mendel’s Law of Independent Assortment):

ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଜିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲକ୍ଷଣର ଆଲିଲ୍ (allele) ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣର ଆଲିଲ୍‌ଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଅପବ୍ୟୁହିତ (assort) ହୁଅନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଗୋଟିଏ ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍ତରାଧିକାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ନାହିଁ।

F2 ପିଢ଼ିରେ 9:3:3:1 ଅନୁପାତ ଏହି ନିୟମକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ। ଯଦି ଜିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଅପବ୍ୟୁହିତ ନହୁଅନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ଅନୁପାତ ଦେଖାଯାଇ ନଥାନ୍ତା।

ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ (Real-world applications):
ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜନନ (Plant Breeding): କୃଷିରେ ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କ’ଶ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ପଶୁ ପ୍ରଜନନ (Animal Breeding): ପଶୁମାନଙ୍କର ଗୁଣବତ୍ତା ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ କ୍ଷୀର ଦେଉଥିବା ଗାଈ କିମ୍ବା ଅଧିକ ମାଂସ ଦେଉଥିବା କୁକୁଡ଼ା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ (Key Terms):
ଆଲିଲ୍ (Allele): ଗୋଟିଏ ଜିନ୍‌ର ଭିନ୍ନ ରୂପ।
ଜିନୋଟାଇପ୍ (Genotype): ଗୋଟିଏ ଜୀବର ଜେନେଟିକ୍ ସଂରଚନା।
ଫେନୋଟାଇପ୍ (Phenotype): ଗୋଟିଏ ଜୀବର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଲକ୍ଷଣ।
ସଙ୍କର (Hybrid): ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ବଂଶର ମିଶ୍ରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଜୀବ।
ପ୍ରଭାବୀ (Dominant): ଅନ୍ୟ ଆଲିଲ୍‌ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଆଲିଲ୍।
ଅପ୍ରଭାବୀ (Recessive): କେବଳ ପ୍ରଭାବୀ ଆଲିଲ୍‌ର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଆଲିଲ୍।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କ’ଶ ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିବା ସହିତ ଜେନେଟିକ୍ସ ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ବିଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଉପଯୋଗୀ ଅଟେ।

Question 2: ଏକସଙ୍କରଣ ଦ୍ୱାରା ମେଣ୍ଡେଲ୍ କିପରି ଓ କେଉଁ କେଉଁ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ନୀତି ଓ ନିୟମ ପ୍ରଶୟନ କରିଥିଲେ ବର୍ଣ୍ଣନ କର ।

Answer: ଗ୍ରେଗର ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମର କେତେକ ମୌଳିକ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ। ଏହି ପରୀକ୍ଷାରେ ସେ ମଟର ଗଛର ଏକ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣ, ଯେପରିକି ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଉଚ୍ଚତାକୁ ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ତେବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏହି ପରୀକ୍ଷା କିପରି କରିଥିଲେ ଏବଂ କେଉଁ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ।

ପଦ୍ଧତି (Step-by-step process):

1. ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ି (P Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା (TT) ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା (tt) ମଟର ଗଛ ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃତ୍ରିମ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ କରାଇଲେ। ଏଠାରେ TT ହେଉଛି ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣର ଆଲିଲ୍ (allele) ଏବଂ tt ହେଉଛି ଗେଡ଼ା ଗୁଣର ଆଲିଲ୍।

2. ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1 Generation): ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ିରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ହେଲେ (Tt)। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣ (T) ଗେଡ଼ା ଗୁଣ (t) ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ହୋଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ହେଟେରୋଜାଇଗସ୍ (heterozygous) ଥିଲେ।

3. ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2 Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ କରିବାକୁ ଦେଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଉଭୟ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଗଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଅନୁପାତ ଥିଲା ପ୍ରାୟ 3:1 (ତିନି ଭାଗ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଏକ ଭାଗ ଗେଡ଼ା)।

4. ଫଳାଫଳର ବିଶ୍ଳେଷଣ: ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏହି ଫଳାଫଳକୁ ଗାଣିତିକ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ବଂଶାନୁକ୍ରମର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ:
ଏକକ ଗୁଣ ନୀତି (Law of Segregation): ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି କାରକ (allele) ଥାଏ, ଯାହା ଯୁଗ୍ମକ (gamete) ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଫଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ୍ମକରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କାରକ ରହିଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ F2 ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛ ଉଭୟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।
ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ନୀତି (Law of Dominance): ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଆଲିଲ୍ ଏକାଠି ରହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରଭାବୀ ଆଲିଲ୍ ନିଜର ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ ଏବଂ ଅପ୍ରଭାବୀ ଆଲିଲ୍ ଲୁଚି ରହିଥାଏ। F1 ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣ, ଗେଡ଼ା ଗୁଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ଥିଲା।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ (Practical Implementation):
ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି: ଏହି ନିୟମକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କୃଷି ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଛନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ଥିବା ଗହମ କିମ୍ବା ଧାନ ଗଛ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।
ଜେନେଟିକ୍ ପରାମର୍ଶ (Genetic Counseling): ମଣିଷମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ରୋଗ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ନିୟମ ଜାଣିବା ପରେ, ଜେନେଟିକ୍ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ରୋଗ ସଂକ୍ରମଣ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଇପାରନ୍ତି।

ବୈଷୟିକ ବିବରଣୀ (Technical Details):
ଆଲିଲ୍ (Allele): ଏହା ଜିନ୍‌ର ଏକ ରୂପ, ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।
ହୋମୋଜାଇଗସ୍ (Homozygous): ଯେତେବେଳେ ଏକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ସମାନ ଆଲିଲ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି (TT କିମ୍ବା tt)।
ହେଟେରୋଜାଇଗସ୍ (Heterozygous): ଯେତେବେଳେ ଏକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଆଲିଲ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି (Tt)।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମର ମୌଳିକ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରି ଜେନେଟିକ୍ସ ବିଜ୍ଞାନର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

Question 3: ଡାରିଉଇନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରୁଝାଆଁ

Answer: ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାକି ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନର ମୂଳଦୁଆ, ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ (Natural Selection) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ, ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ବିକାଶ ଧୀରେ ଧୀରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି ଚାଲିଛି।

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଅପରିସୀମ ଜନନ କ୍ଷମତା (Overproduction): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ କରିବାର କ୍ଷମତା ରହିଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମାଛ ଏକାଥରକେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅଣ୍ଡା ଦେଇଥାଏ।
2. ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ (Struggle for Existence): ସୀମିତ ସମ୍ବଳ (ଖାଦ୍ୟ, ବାସସ୍ଥାନ) ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ। ଏହି ସଂଘର୍ଷ ନିଜ ଜାତି ଭିତରେ, ଅନ୍ୟ ଜାତି ସହିତ, ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
3. ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ (Natural Selection): ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ପରିବେଶ ସହିତ ଅଧିକ ଖାପ ଖୁଆଇ ପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଞ୍ଚି ରହିବାର ଏବଂ ପ୍ରଜନନ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରକୃତି ଉପଯୁକ୍ତ ଜୀବକୁ ବାଛିଥାଏ।
4. ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭିନ୍ନତା (Heritable Variation): ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଭିନ୍ନତା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତାଗୁଡ଼ିକ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ ଏକ ଉଦାହରଣ ନେଇପାରିବା: ଜିରାଫ୍‌ମାନଙ୍କର ବେକର ଲମ୍ବ। ଆଜକୁ କେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଜିରାଫ୍‌ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଜିରାଫ୍‌ଙ୍କର ବେକ ଟିକେ ଲମ୍ବା ଥିଲା ଏବଂ କିଛିଙ୍କର ଛୋଟ। ଯେଉଁ ଜିରାଫ୍‌ମାନଙ୍କର ବେକ ଲମ୍ବା ଥିଲା, ସେମାନେ ଗଛର ଉଚ୍ଚ ଡାଳରୁ ପତ୍ର ଖାଇ ପାରୁଥିଲେ ଏବଂ ବଞ୍ଚି ରହିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥିଲା। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସେମାନେ ଅଧିକ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଲମ୍ବା ବେକର ଗୁଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଗଲା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିବା ପରେ, ଆଜିକାଲିର ଜିରାଫ୍‌ମାନଙ୍କର ବେକ ଲମ୍ବା ହୋଇଗଲା।

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ, କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନ ଭଳି ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ପ୍ରତିରୋଧକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆର ବିକାଶ ଏବଂ କୀଟନାଶକ ପ୍ରତିରୋଧକ କୀଟପତଙ୍ଗଙ୍କର ବିକାଶକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଜ୍ଞାନ ଜଗତରେ ଏକ ବଡ଼ ବିପ୍ଳବ ଆଣିଥିଲା ଏବଂ ଜୀବନର ବିବିଧତାକୁ ବୁଝିବାରେ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ଦେଖାଇଥିଲା। ଏହା ଆମକୁ ପୃଥିବୀରେ ଆମର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ସହିତ ଆମର ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 4: ସମଜାତ ଓ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ କହିଲେ କ’ଶ ବୁଝ ଉଦାହରଣ ସହ ବର୍ଷ୍ଣନ କରା

Answer: ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous Organs) ଏବଂ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ (Analogous Organs) ହେଉଛି ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ବିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା। ଏହି ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଜାଣିହୁଏ।

ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous Organs):
ସମଜାତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସେହି ଅଙ୍ଗ, ଯାହାର ମୂଳ ଗଠନ ସମାନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ବିକଶିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବପୁରୁଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗଠନରେ ସମାନତା ରହିଛି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ଗଠନ: ସମଜାତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ମୌଳିକ ଗଠନ ସମାନ ଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ସେମାନଙ୍କର ହାଡ଼, ମାଂସପେଶୀ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକର ବିନ୍ୟାସ ସମାନ ଥାଏ, ଯଦିଓ ସେମାନଙ୍କର ଆକାର ଏବଂ ଅନୁପାତ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।
ଉଦ୍ଭବ: ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସାଧାରଣ ଭ୍ରୂଣୀୟ ଉତ୍ସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ସେମାନେ ଭ୍ରୂଣର ବିକାଶ ସମୟରେ ସମାନ ଟିସୁରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି।
କାର୍ଯ୍ୟ: ସମଜାତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମଣିଷର ହାତ, ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା, ଏବଂ ତିମିର ପହଁରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଫ୍ଲିପର୍ ସମସ୍ତେ ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ଗଠନ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ମଣିଷ ହାତ ଜିନିଷ ଧରିବା ପାଇଁ, ବାଦୁଡ଼ି ଡେଣା ଉଡ଼ିବା ପାଇଁ ଏବଂ ତିମି ଫ୍ଲିପର୍ ପହଁରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ (Analogous Organs):
ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସେହି ଅଙ୍ଗ, ଯାହା ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ଗଠନ ଭିନ୍ନ ଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ସାଧାରଣ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ନାହିଁ।
ଗଠନ: ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ମୌଳିକ ଗଠନ ଭିନ୍ନ ଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ସେମାନଙ୍କର ହାଡ଼, ମାଂସପେଶୀ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକର ବିନ୍ୟାସ ଭିନ୍ନ ଥାଏ।
ଉଦ୍ଭବ: ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭ୍ରୂଣୀୟ ଉତ୍ସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ସେମାନେ ଭ୍ରୂଣର ବିକାଶ ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଟିସୁରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି।
କାର୍ଯ୍ୟ: ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପକ୍ଷୀର ଡେଣା ଏବଂ ପତଙ୍ଗର ଡେଣା ଉଭୟେ ଉଡ଼ିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଗଠନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ପକ୍ଷୀର ଡେଣା ହାଡ଼, ମାଂସପେଶୀ ଏବଂ ପରରେ ତିଆରି, ଯେତେବେଳେ କି ପତଙ୍ଗର ଡେଣା କାଇଟିନ୍ ନାମକ ଏକ ପଦାର୍ଥରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ।

ସମଜାତ ଏବଂ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:
ସମଜାତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଗଠନ ଏବଂ ଉତ୍ସ ବାଣ୍ଟନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି, ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଗଠନ ଏବଂ ଉତ୍ସରୁ ଆସିଥାନ୍ତି।

ବିବର୍ତ୍ତନରେ ସମଜାତ ଏବଂ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗର ଭୂମିକା:
ସମଜାତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସୂଚାଇଥାନ୍ତି ଯେ ଜୀବମାନେ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବପୁରୁଷରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସୂଚାଇଥାନ୍ତି ଯେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜୀବମାନେ ସମାନ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସମାନ ଉପାୟରେ ବିକଶିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ:
ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ: ମଣିଷର ହାତ, କୁକୁରର ଗୋଡ଼, ପକ୍ଷୀର ଡେଣା, ଏବଂ ତିମିର ଫ୍ଲିପର୍ ସମସ୍ତେ ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଗଠନ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ: ପକ୍ଷୀର ଡେଣା ଏବଂ ପତଙ୍ଗର ଡେଣା ଉଭୟେ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ। ଏହି ଉଭୟ ଅଙ୍ଗ ଉଡ଼ିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଗଠନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।

ସମଜାତ ଏବଂ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରମାଣ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପକରଣ।

Question 5: ଆଧୁନିକ ସାଂଶ୍ଲେଷିକ ତତ୍ତ୍ୱ’ ଆଲୋଚନା କର ।

Answer: ଆଧୁନିକ ସାଂଶ୍ଲେଷିକ ତତ୍ତ୍ୱ (Modern Synthetic Theory) ହେଉଛି ବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ସର୍ବଗ୍ରାହ୍ୟ ମତବାଦ। ଏହା ଡାରୱିନ୍‌ଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ ତତ୍ତ୍ୱ (Natural Selection Theory) ଏବଂ ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ବଂଶଗତି ନିୟମ (Laws of Inheritance) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଣବିକ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ (Molecular Biology), ଜେନେଟିକ୍ସ (Genetics) ଏବଂ ଜୀବାଶ୍ମ ବିଜ୍ଞାନ (Paleontology) ଭଳି ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ରଗତିକୁ ଏକତ୍ର କରି ଗଢ଼ାଯାଇଛି।

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଜିନ୍ ଭିତ୍ତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Genetic Variation): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ତାହାର ଜିନ୍‌ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଜିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିବା କଥା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ଏଥିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ, ଯାହାକୁ ନବୋଭବନ (Mutation) କୁହାଯାଏ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌ରେ ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି (Chromosomal Aberration) ଏବଂ ଜିନୀୟ ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ (Genetic Recombination) ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମିଶାଇ ବିଭେଦାୟନ (Variation) କୁହାଯାଏ।

2. ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ (Natural Selection): ପ୍ରକୃତି ସେହି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବାଛିଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇ ଚଳିପାରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜୀବ ନୂତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ବଞ୍ଚି ରହିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ରଖେ, ତାହା ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମରେ ସଫଳ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଉଦ୍ବରଣ ବା ଚୟନ (Selection) କୁହାଯାଏ।

3. ବଂଶାନୁକ୍ରମ (Heredity): ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ମନୋନୀତ ଜୀବ ନିଜର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ମାଧ୍ୟମରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜରିଆରେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ନୂତନ ଗୁଣ ପାଇଥାନ୍ତି।

4. ଅନ୍ତରଣ (Isolation): ନୂତନ ଜାତି (Species) ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସମୟରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବଜଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ରହିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଯଦି ସେମାନେ ଅଲଗା ନ ରୁହନ୍ତି, ତେବେ ଅଦରକାରୀ ପ୍ରଜନନ ହୋଇପାରେ, ଯାହା ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଅନ୍ତରଣ କୌଶଳ (Isolating Mechanisms) କାମ କରେ।

ଆଧୁନିକ ସାଂଶ୍ଲେଷିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ, ଏକ ନୂତନ ଜାତିର ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ବିଭେଦାୟନ, ଚୟନ ଏବଂ ଅନ୍ତରଣର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏକ ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝାଇବା:

ମନେକର ଗୋଟିଏ ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଥଣ୍ଟର ଆକାର ଅଲଗା ଅଲଗା। କିଛି ପକ୍ଷୀଙ୍କର ଛୋଟ ଥଣ୍ଟ ଅଛି ଏବଂ କିଛି ପକ୍ଷୀଙ୍କର ବଡ଼ ଥଣ୍ଟ ଅଛି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଯଦି କୌଣସି କାରଣରୁ କେବଳ ବଡ଼ ମଞ୍ଜି ମିଳେ, ତେବେ ବଡ଼ ଥଣ୍ଟ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ସେହି ମଞ୍ଜିକୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଛୋଟ ଥଣ୍ଟ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରୁ ମରିଯିବେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିରେ ବଡ଼ ଥଣ୍ଟ ଥିବା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିଯିବ। ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନର ଏକ ଉଦାହରଣ।

ଏହା ସହିତ, ଯଦି କିଛି ପକ୍ଷୀ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ରୁହନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବା ବନ୍ଦ କରିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଅନ୍ତରଣ ହେତୁ, ସେମାନଙ୍କର ଜିନ୍ ପୁଲ୍ (Gene Pool) ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଏକ ନୂତନ ଜାତିରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଆଧୁନିକ ସାଂଶ୍ଲେଷିକ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।

Question 6: ଜୀବାଶ୍ମ କ’ଣ ? ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନରୁ କ’ଶ ଜାଣି ହେବ ?

Answer: ଜୀବାଶ୍ମ (Fossil) ହେଉଛି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀରେ ବାସ କରୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବଶେଷ। ଏହି ଅବଶେଷଗୁଡ଼ିକ ପଥର, ମାଟି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି। ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଆମେ ଅତୀତର ଜୀବଜଗତ ଏବଂ ପରିବେଶ ବିଷୟରେ ଅନେକ କଥା ଜାଣିପାରିବା।

ଜୀବାଶ୍ମ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ?

ଜୀବାଶ୍ମ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ:

1. ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପୋତି ହେବା: ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭିଦ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀଟି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ। ତା’ପରେ ଶରୀରଟି ଶୀଘ୍ର ମାଟି, ପଙ୍କ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବକ୍ଷେପରେ ପୋତି ହୋଇଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଶରୀରଟି ବାୟୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ, ଯାହା ଫଳରେ ଏହାର ବିଘଟନ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା କମିଯାଏ।

2. ଖଣିଜୀକରଣ (Mineralization): ପୋତି ହେବା ପରେ ଶରୀରର କଠିନ ଅଂଶ, ଯେପରିକି ହାଡ଼ ଏବଂ ଦାନ୍ତ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ବଦଳିଯାଏ। ଭୂତଳ ଜଳରେ ଥିବା କ୍ୟାଲସିୟମ, ସିଲିକା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଶରୀରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଥର ପରି କରିଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଖଣିଜୀକରଣ କୁହାଯାଏ।

3. ସଂରକ୍ଷଣ (Preservation): କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବରଫରେ କିମ୍ବା ଅମ୍ବର (amber) ଭିତରେ ପୋତି ହୋଇ ରହିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବାଶ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

4. ଉତ୍‌ଖନନ ଏବଂ ଆବିଷ୍କାର: ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି, ପୋତି ହୋଇ ରହିଥିବା ଅବକ୍ଷେପ ପଥରରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଭୂମିକମ୍ପ କିମ୍ବା erosion ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକ ପଦାକୁ ଆସିଥାନ୍ତି ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହାକୁ ଖୋଜି ବାହାର କରନ୍ତି।

ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନରୁ କ’ଣ ଜାଣିହେବ?

ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନ ଏକ ବହୁମୁଖୀ ବିଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଆମକୁ ଅତୀତ ବିଷୟରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ। ଏଥିରୁ ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଜାଣିପାରିବା:
ଜୀବଜଗତର ବିବର୍ତ୍ତନ: ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବିବର୍ତ୍ତନର ଧାରାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି। କେଉଁ ପ୍ରାଣୀ କେଉଁ ସମୟରେ ଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଗଠନ କିପରି ଥିଲା, ତାହା ଜଣାପଡ଼ିଥାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ ପରିବେଶ: ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଅତୀତର ପରିବେଶ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ବାସ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଜଣାଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ସେହି ସମୟର ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ବର୍ଷା ପରିମାଣ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରେ।
ଭୂଗୋଳର ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଭୂଗୋଳରେ ହୋଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଥାନ୍ତି। କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସମୁଦ୍ର ଥିଲା ଏବଂ କେଉଁଠାରେ ନଦୀ ଥିଲା, ତାହା ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼େ।
ଜୈବ ବିବିଧତା: ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଅତୀତରେ ଥିବା ଜୈବ ବିବିଧତା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍, କେଉଁ ସମୟରେ କେତେ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା, ତାହା ଜଣାଯାଏ।

ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନର ଉପାଦାନ:

ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ହେଉଛି:
ଭୂତତ୍ତ୍ୱ (Geology): ଜୀବାଶ୍ମ କେଉଁ ପଥର ସ୍ତରରେ ମିଳିଛି, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଜୀବାଶ୍ମର ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳେ।
ଜୀବବିଜ୍ଞାନ (Biology): ଜୀବାଶ୍ମର ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଜୀବାଶ୍ମଟି କେଉଁ ପ୍ରଜାତିର, ତାହା ଜାଣିହୁଏ।
ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ (Chemistry): ଜୀବାଶ୍ମରେ ଥିବା ରାସାୟନିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଜୀବାଶ୍ମର ସୃଷ୍ଟି ସମୟ ଏବଂ ପରିବେଶ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ମିଳିଥାଏ।
ପାଣିପାଗ ବିଜ୍ଞାନ (Climatology): ଜୀବାଶ୍ମରୁ ମିଳୁଥିବା ତଥ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଅତୀତର ପାଣିପାଗ ବିଷୟରେ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଜୀବାଶ୍ମ ହେଉଛି ଅତୀତର ଜୀବଜଗତ ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପାଦାନ। ଏହା ବିବର୍ତ୍ତନର ଧାରାକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଇତିହାସକୁ ପୁନର୍ଗଠନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 7: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ଜୀବନର ପ୍ରାଥମିକ ଅଶୁଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖା

Answer: ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋତେ ଜୀବନର ପ୍ରାଥମିକ ଆବଶ୍ୟକତା ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ଏକ ଭାଷା ମଡେଲ, ଏବଂ ମୋର ସେ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।

ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ସୂଚନା ଦେଇପାରିବି ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ। ଜୀବନର ପ୍ରାଥମିକ ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ପାଣି, ବାୟୁ, ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ବିନା, ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଖାଦ୍ୟ ଆମକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ, ପାଣି ଆମ ଶରୀରକୁ ହାଇଡ୍ରେଟ୍ ରଖିଥାଏ, ବାୟୁ ଆମକୁ ନିଶ୍ୱାସ ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ଆମକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।

ଏହି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ସହିତ, ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକର ଯତ୍ନ ନେବା ଆମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି ଏହି ସୂଚନା ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବ।

Question 8: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ କୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?

Answer: ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ବଦଳିଥାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ଜିନ୍‌ରେ ହେଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକି ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ, ଜିନୀୟ ଅପସରଣ, ନବୋଦ୍ଭବନ ଏବଂ ଜିନ୍ ପ୍ରବାହ ଭଳି କାରକଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1. ବିଭେଦାୟନ (Variation): ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଜିନ୍‌ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ପୁନଃସଂଯୋଗ ହେତୁ ହୋଇଥାଏ।
2. ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ (Natural Selection): ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇ ପାରୁଥିବା ଜୀବମାନେ ବଞ୍ଚି ରହିବାର ଏବଂ ପ୍ରଜନନ କରିବାର ଅଧିକ ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ। ସେମାନଙ୍କର ଅନୁକୂଳ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।
3. ଅନ୍ତରଣ (Isolation): ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଦୁଇଟି ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଲଗା ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜିନ୍ ପୁଲ୍ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇପାରେ। ଏହା ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
4. ନବୋଦ୍ଭବନ (Mutation): ଜିନ୍‌ରେ ହଠାତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବାଦ୍ୱାରା ନୂତନ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ। କେତେକ ନବୋଦ୍ଭବନ ଜୀବ ପାଇଁ ଲାଭଦାୟକ ହୋଇପାରେ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିପାରେ।
5. ଜିନୀୟ ଅପସରଣ (Genetic Drift): ଏହା ହେଉଛି ଏକ случайна ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ଜିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଫ୍ରିକ୍ୱେନ୍ସିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଛୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମିଳିତ ଭାବରେ କାମ କରି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ପରିବେଶ ସହିତ ଅନୁକୂଳ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ କରାଇଥାଏ ଏବଂ ନୂତନ ଜାତିର ଉଦ୍ଭବ ଘଟାଇଥାଏ। ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ବିବିଧତାକୁ ବୁଝିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ଅଟେ।

Question 9: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ଜୀବାଶୁ ଆଧାରିତ ବିବର୍ତ୍ତନସଂପକିତ ପ୍ରମାଣିକ ତଥ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରା

Answer: ଜୀବାଶ୍ମ ଆଧାରିତ ବିବର୍ତ୍ତନ ସଂପର୍କିତ ପ୍ରମାଣିକ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଅଟେ। ଏହି ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ମିଳିଥିବା ଜୀବାଶ୍ମ (fossils) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଜୀବାଶ୍ମ ହେଉଛି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ବାସ କରୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବଶେଷ। ଏହି ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକ ପଥରରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଏବଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରମାଣ କିପରି କାମ କରେ:

1. ଜୀବାଶ୍ମ ସଂଗ୍ରହ: ପ୍ରଥମେ, ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ତରରୁ ଜୀବାଶ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଇତିହାସର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସମୟକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥାନ୍ତି।
2. ବୟସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ: ସଂଗୃହୀତ ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକର ବୟସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ଏବଂ ଭୌତିକ ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯାଇଥାଏ, ଯେପରିକି ରେଡିଓମେଟ୍ରିକ୍ ଡେଟିଙ୍ଗ୍ (radiometric dating)।
3. ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ: ଜୀବାଶ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ବୟସ ଅନୁସାରେ ସଜାଯାଇ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ଏହା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କୁ ଜୀବମାନଙ୍କର କ୍ରମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ବିବର୍ତ୍ତନର ଧାରାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
4. ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ: ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସୁଦୂର ଅତୀତରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆର୍କିଓପ୍ଟେରିକ୍ସ (Archaeopteryx) ନାମକ ଏକ ଜୀବାଶ୍ମରେ ସରୀସୃପ ଏବଂ ପକ୍ଷୀ ଉଭୟଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା, ଯାହା ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ ପକ୍ଷୀମାନେ ସରୀସୃପମାନଙ୍କଠାରୁ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:
ବିବର୍ତ୍ତନର ଧାରା ବୁଝିବା: ଜୀବାଶ୍ମ ତଥ୍ୟ ବିବର୍ତ୍ତନର ଧାରାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ: ଜୀବାଶ୍ମ ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ଆମେ ଜାଣିପାରୁଛୁ ଯେ କେଉଁ ପ୍ରାଣୀ କେଉଁ ସମୟରେ ଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପରିବେଶ କିପରି ଥିଲା। ଏହା ଆମକୁ ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜୀବାଶ୍ମ ଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ ବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥାଏ ଏବଂ ଆମକୁ ଜୀବନର ଇତିହାସ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 10: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ଅବଶେଷାଙ୍ଗ କହିଲେ କ’ଣ ବ୍ରଝ ?

Answer: ଅବଶେଷାଙ୍ଗ (Vestigeal Organ) କହିଲେ ଶରୀରର ସେହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହାର ବର୍ତ୍ତମାନ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଥିଲା। ପରିବେଶ ଓ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେତୁ ସେହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଆବଶ୍ୟକତା ହ୍ରାସ ପାଇଲା ଏବଂ କ୍ରମଶଃ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅକାମୀ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୁପ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅବଶେଷାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ:

1. ପୂର୍ବଜଙ୍କଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ: ଅବଶେଷାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିଲେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମଣିଷର ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ ପୂର୍ବକାଳରେ ତୃଣଭୋଜୀ ଥିବାବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଭିତ୍ତିକ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲା।
2. ପରିବେଶ ସହିତ ଅନୁକୂଳତା: ପରିବେଶ ଓ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା କାରଣରୁ ସେହି ଅଙ୍ଗର ଆବଶ୍ୟକତା କମିଯାଏ। ଯେପରି ସାପ ଗାତରେ ରହିବା ପରେ ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ଆବଶ୍ୟକତା ହ୍ରାସ ପାଇଲା।
3. କ୍ରମିକ ହ୍ରାସ: ବ୍ୟବହାର ଅଭାବରୁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମଶଃ କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ହ୍ରାସ ଏକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଅନେକ ପିଢ଼ି ଧରି ଚାଲିଥାଏ।
4. ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୁପ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଅଙ୍ଗର କିଛି ଅଂଶ ଶରୀରରେ ରହିଯାଏ। ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶକୁ ଅବଶେଷାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମଣିଷର ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ ଏବଂ ଅଜଗର ସାପର ଅବୟବର ଅବଶେଷ।

କେତେକ ଉଦାହରଣ:
ମଣିଷର ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ: ଏହା ଏକ ପାଚନ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଭିତ୍ତିକ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅଜଗର ସାପର ଅବୟବର ଅବଶେଷ: ଅଜଗର ସାପର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ଗୋଡ଼ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ କ୍ରମଶଃ ସେମାନେ ଗୋଡ଼ ହରାଇଲେ। ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅବୟବର କିଛି ଅବଶେଷ ରହିଯାଇଛି।
ମଣିଷର ଲାଞ୍ଜ ହାଡ଼ (coccyx): ମଣିଷର ଏହି ଲାଞ୍ଜ ହାଡ଼ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ଲାଞ୍ଜ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ଦିଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା କୌଣସି କାମରେ ଲାଗେ ନାହିଁ ।

ଅବଶେଷାଙ୍ଗ ବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରମାଣ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜୀବମାନେ ସମୟକ୍ରମେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବା ପାଇଁ ନିଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Question 11: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ଭୁଣବିଜ୍ଞାନଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ ବିଷୟରେ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖା

Answer: ଭୂଣବିଜ୍ଞାନ ଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ ବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ଅଟେ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭ୍ରୁଣର ବିକାଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଗଠିତ। ଏହି ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ, ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭ୍ରୁଣାବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ସମାନତା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ଏକ ପୂର୍ବଜ ଥିବା ସମ୍ଭାବନାକୁ ଦର୍ଶାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ:

୧. ଭ୍ରୁଣର ବିକାଶ ଅବସ୍ଥା: ମାଛ, ଉଭୟଚର, ସରୀସୃପ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭ୍ରୁଣର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିକାଶ ସମୟରେ ଅନେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ସେମାନଙ୍କର ଗାଲିଛିଦ୍ର ଏବଂ ନୋଟୋକର୍ଡ (ମେରୁଦଣ୍ଡର ପୂର୍ବାବସ୍ଥା) ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ।

୨. ଗାଲିଛିଦ୍ରର ଉପସ୍ଥିତି: ପ୍ରତ୍ୟେକ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ଭ୍ରୁଣରେ ଗାଲିଛିଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ମାଛମାନଙ୍କରେ ଏହି ଗାଲିଛିଦ୍ର ଫାଙ୍କ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଏହା ପରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ।

୩. ନୋଟୋକର୍ଡର ବିକାଶ: ଭ୍ରୁଣର ବିକାଶ ସମୟରେ ନୋଟୋକର୍ଡ ମେରୁଦଣ୍ଡରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ମେରୁଦଣ୍ଡ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଶରୀରର ଗଠନ ଏବଂ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଥାଏ।

୪. ସାମଞ୍ଜସ୍ୟର କାରଣ: ଭ୍ରୁଣାବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜରୁ ଆସିଛନ୍ତି। ବିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ସେମାନଙ୍କର ଭ୍ରୁଣ ବିକାଶର ଧାରା ସମାନ ରହିଛି, ଯଦିଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି।

ଏହି ପ୍ରମାଣରୁ ଜଣାପଡେ ଯେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଭୂଣବିଜ୍ଞାନ ଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ ବିବର୍ତ୍ତନର ଧାରଣାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥାଏ ଏବଂ ଜୀବଜଗତର ବିବିଧତାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 12: ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ କେଉଁ ଦୁଇ ଗୋଷୀର ପ୍ରାଣୀ ଭିତରେ ଆର୍ ସାଗ୍ ସାପନ କରୁଛି ?

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଦୁଇଟି ଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁମାନେ ଆର୍ ସାଗ୍ ସାପନ କରୁଛନ୍ତି ତାହା ପଚାରୁଛି। ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଗଠନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଛି। ଏଥିରେ ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous Organs) ଏବଂ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ (Analogous Organs) ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ, ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝାଉଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସମଜାତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି ଯେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଏକ ଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି। ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି ଯେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମାନ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସମାନ ପ୍ରକାରର ଅଙ୍ଗ ବିକଶିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରୁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି କିପରି ଦୁଇଟି ଆଖି ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦେଖିବାର ପରିସର ଏବଂ ଗଭୀରତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି। କେତେକ ଶିକାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଖି ବିପରୀତ ଦିଗରେ ରହିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦେଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟକୁ ବିଚାରକୁ ନେଲେ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ ସାଗ୍ ସାପନ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗଠନଗତ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଗତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଅନୁକୂଳନକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ। ତେଣୁ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିବର୍ତ୍ତନିକ ଇତିହାସକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅଟେ।

Question 13: ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ କଖାରୁ ଗଛର ଆକର୍ଷା ଓ ବୋଗନଭିଲାର କଣ୍ଟା ଭିତରେ କି ସଂପର୍କ ରହିଛି ?

Answer: ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗ କଖାରୁ ଗଛର ଆକର୍ଷା ଓ ବୋଗନଭିଲାର କଣ୍ଟା ଭିତରେ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ମୁଁ କେବଳ ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉପଲବ୍ଧ ସୂଚନା ଆଧାରରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବି।

ଯଦି ଆପଣ ଏହି ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକରୁ ସୂଚନା ଖୋଜି ପାରିବେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆପଣ ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁସ୍ତକ କିମ୍ବା ୱେବସାଇଟ୍ ଦେଖିପାରିବେ।

ତଥାପି, ମୁଁ ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ଆଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ସାଧାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବି:

ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଦୁନିଆକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ। ଏହା ଏକ କ୍ୟାମେରା ପରି କାମ କରେ, ଆଲୋକକୁ ଫୋକସ୍ କରି ରେଟିନା ଉପରେ ଏକ ପ୍ରତିଛବି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ରେଟିନା ହେଉଛି ଆଖିର ପଛ ଭାଗରେ ଥିବା ଏକ ଆଲୋକ-ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ସ୍ତର, ଯାହା ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସଙ୍କେତ ପଠାଏ। ମସ୍ତିଷ୍କ ଏହି ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଏବଂ ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ ତାହା ଆମକୁ ଜଣାଏ।

ଆଖିର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ କର୍ଣ୍ଣିଆ, ଆଇରିସ୍, ପୁପିଲ୍ ଏବଂ ଲେନ୍ସ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। କର୍ଣ୍ଣିଆ ହେଉଛି ଆଖିର ସାମ୍ନା ଭାଗରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ସ୍ତର, ଯାହା ଆଲୋକକୁ ଫୋକସ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଆଇରିସ୍ ହେଉଛି ଆଖିର ରଙ୍ଗୀନ ଅଂଶ, ଯାହା ପୁପିଲ୍ ର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ପୁପିଲ୍ ହେଉଛି ଆଇରିସ୍ ର ମଝିରେ ଥିବା ଏକ ଛିଦ୍ର, ଯାହା ଆଖି ଭିତରକୁ ଆଲୋକ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦିଏ। ଲେନ୍ସ ହେଉଛି ଆଖି ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ବସ୍ତୁ, ଯାହା ରେଟିନା ଉପରେ ଆଲୋକକୁ ଫୋକସ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଆଖିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହା ପ୍ରଥମେ କର୍ଣ୍ଣିଆ ଦେଇ ଗତି କରେ। କର୍ଣ୍ଣିଆ ଆଲୋକକୁ ବଙ୍କାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ପୁପିଲ୍ ଦେଇ ଭିତରକୁ ପଠାଏ। ଆଇରିସ୍ ପୁପିଲ୍ ର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯାହା ଆଖି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଆଲୋକର ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତା’ପରେ ଆଲୋକ ଲେନ୍ସ ଦେଇ ଗତି କରେ। ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ ଆହୁରି ବଙ୍କାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରେ। ରେଟିନା ଆଲୋକକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତରେ ପରିଣତ କରେ, ଯାହା ଅପ୍ଟିକ୍ ସ୍ନାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାଯାଏ। ମସ୍ତିଷ୍କ ଏହି ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଏବଂ ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ ତାହା ଆମକୁ ଜଣାଏ।

ଆଖି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଅଙ୍ଗ, ଏବଂ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରୁଥିବା ଅନେକ ଜିନିଷ ଅଛି। ଏହି କାରଣରୁ, ଆଖିର ଯତ୍ନ ନେବା ଏବଂ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଆଖି ପରୀକ୍ଷା କରାଇବା ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 14: ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ମଶାର ଡେଶା, ପାରାର ଡେଶା ଓ ବାଦୁଡ଼ି ଡେଣା ଭିତରେ କି ସଂପକ ରହିଛି ?

Answer: Explanation text not found in JSON. Raw: {“explanation”:”ମଶାର ଡେଣା, ପାରାର ଡେଣା ଓ ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଜଣା ଯାଆନ୍ତି, ଯାହାକି ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ମୌଳିକ ଗଠନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ସମାନ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ବିକଶିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମାନ କରିଥାଏ। ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ଯେପରିକି ଉଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମଶା, ପାରା ଓ ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା ଉଡ଼ିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭିନ୍ନ ଅଟେ।”
}

Question 15: ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ 1859 ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ବହିଟିର ନାମ ଲେଖା

Answer: ଚାର୍ଲସ୍ ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କଦ୍ୱାରା 1859 ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ବହିଟି ହେଉଛି ‘ଦ ଓରିଜିନ୍ ଅଫ୍ ସ୍ପେସିସ୍’ (The Origin of Species)। ଏହି ବହିଟି ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ଡାରଉଇନ୍ ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ (Natural Selection) ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି ନୂତନ ପ୍ରଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ।

ଏହି ବହିରେ ଡାରଉଇନ୍ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜରୁ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ପ୍ରକୃତିରେ ଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇ ଚାଲିବା ଏବଂ ବଞ୍ଚି ରହିବା ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ପରିବେଶ ସହିତ ଅଧିକ ଖାପ ଖୁଆଇ ପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଞ୍ଚି ରହି ଅଧିକ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଡାରଉଇନ୍ ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ ବୋଲି କହିଥିଲେ।

ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସେ ସମୟରେ ବହୁତ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା, କାରଣ ଏହା ସେତେବେଳର ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ମଣିଷ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା। ତଥାପି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଏହାର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥିଲା।

ଏହି ବହିରେ ଡାରଉଇନ୍ ଜୀବମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା, ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାର କ୍ଷମତା ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲେ। ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ ଏକ ଧୀର ଏବଂ କ୍ରମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନିଜକୁ ଉପଯୁକ୍ତ କରି ଗଢ଼ି ତୋଳନ୍ତି।

ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ଏହି ବହିଟି କେବଳ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବ ସମାଜ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି। ଏହା ଆମକୁ ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 16: ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ମଡର୍ଣ୍ଣ ସିନ୍ଥେଟିକ ଥିଓରୀର ପ୍ରମୁଖ କାରକଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।

Answer: ମଡର୍ଣ୍ଣ ସିନ୍ଥେଟିକ ଥିଓରୀ ଅନୁଯାୟୀ, ବିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବମାନେ ତମ ପରିବେଶ ସହ ଖାପ ଖୁଆଇ ନିଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତି ମନ୍ଥର ଓ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ହୋଇଥାଏ । ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ବିବର୍ତ୍ତନକୁ ‘ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ’ କୁହାଯାଏ । ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣା ଯାଏ ଯେ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ମୌଳିକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ଲାମାରQuestion and she saidQuestion ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ପରିବେଶର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । 1859 ରେ ‘ଦ ଓରିଜିନ ଅଫ ସ୍ପେସିସ’ ବହି ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଚାର୍ଲସ ଡାରଉଇନ ‘ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ବରଣ’ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟରେ ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ । ମଡର୍ଣ୍ଣ ସିନ୍ଥେଟିକ ଥିଓରୀ ଅନୁଯାୟୀ, ବିବେଦାୟନ, ଉଦ୍ବରଣ ଓ ଅନ୍ତରଣ ହିଁ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଆଧାର । ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ବିବର୍ତ୍ତନ ହେତୁ ଅନେକ ପ୍ରମାଣ ରହିଛି, ଯେମନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ, ଅବଶେଷ ଅଙ୍ଗ ଓ ଭୂଣ ବିଜ୍ଞାନ ଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ ଅନ୍ୟତମ ।

Question 17: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖା ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ କୃତ୍ରିମ ସଂକରଣ ପଦ୍ଧ୍ୱତ

Answer: ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ କୃତ୍ରିମ ସଂକରଣ ପଦ୍ଧତି ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଗ୍ରେଗର୍ ମେଣ୍ଡେଲ୍ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭାବିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପଦ୍ଧତି ବଂଶାନୁକ୍ରମର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ମଟର ଗଛରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହି ପଦ୍ଧତିର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଗୁଣଧର୍ମ ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ମିଶାଇ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଜାତି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବଂଶଗତିକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା।

ମେଣ୍ଡେଲ୍ଙ୍କ କୃତ୍ରିମ ସଂକରଣ ପଦ୍ଧତିର ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1. ଉଦ୍ଭିଦ ଚୟନ: ପ୍ରଥମେ, ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଗୁଣଧର୍ମ ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଚୟନ କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ବାଙ୍ଗରା ହୋଇପାରେ।
2. ପୁଷ୍ପ କେଶର ଅପସାରଣ: ଯେଉଁ ଉଦ୍ଭିଦଟି ମାଈ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ, ସେଥିରୁ ପୁଷ୍ପ କେଶରକୁ ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ଇମାସ୍କ୍ୟୁଲେସନ୍ କୁହାଯାଏ।
3. ପରାଗ ସଂଗ୍ରହ: ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦରୁ ପରାଗ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ, ଯାହା ପୁରୁଷ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ।
4. ପରାଗ ସ୍ଥାନାନ୍ତର: ସଂଗୃହୀତ ପରାଗକୁ ମାଈ ଉଦ୍ଭିଦର ଗର୍ଭମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଏ।
5. ଫଳ ସୃଷ୍ଟି: ପରାଗ ସଂଯୋଗ ପରେ ଫଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ମଞ୍ଜି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ।
6. ମଞ୍ଜି ବୁଣା: ସଂଗୃହୀତ ମଞ୍ଜିକୁ ବୁଣାଯାଏ ଏବଂ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ।
7. ଅନୁଧ୍ୟାନ: ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦର ଗୁଣଧର୍ମକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ ଏବଂ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ।

ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବଂଶଗତିର ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଆଧୁନିକ ଜେନେଟିକ୍ସର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲା। ଏହି ପଦ୍ଧତି କୃଷି ବିଜ୍ଞାନରେ ଉନ୍ନତମାନର ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତି ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ ଅମଳକ୍ଷମ ଧାନ କିମ୍ବା ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ଗହମ ପ୍ରଜାତି ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରେ।

ଏହି ପଦ୍ଧତି ଜେନେଟିକ୍ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ଏବଂ ବାୟୋଟେକ୍ନୋଲୋଜିରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ପଦ୍ଧତି ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜନନ ଏବଂ ଉନ୍ନତ କୃଷି ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପକରଣ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଏ।

Question 18: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖା ସମିକାତ ଅଙ୍ଗ

Answer: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖିବା ଏକ କଳା ଯାହାକି କୌଣସି ବିଷୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏବଂ ସଠିକ ଭାବରେ ବୁଝାଇଥାଏ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଶିକ୍ଷା, ସାମ୍ବାଦିକତା, ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟ। ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖିବା ପାଇଁ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରଥମେ, ବିଷୟଟିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ। ଦ୍ୱିତୀୟରେ, ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସୁସଙ୍ଗତ କ୍ରମରେ ସଜାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ତୃତୀୟରେ, ସରଳ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପାଠକମାନେ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବେ। ଚତୁର୍ଥରେ, ଟିପ୍ପଣୀଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍, ତେଣୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ତଥ୍ୟକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ପଞ୍ଚମରେ, ଟିପ୍ପଣୀଟି ସଠିକ୍ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏଥିପାଇଁ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଷଷ୍ଠରେ, ଟିପ୍ପଣୀଟିକୁ ପୁନର୍ବାର ପଢ଼ିବା ଏବଂ ସଂଶୋଧନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହାଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭୁଲ ରହିଯାଇଥିଲେ ତାହାକୁ ସୁଧାରିହେବ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଆପଣ ‘ଚକ୍ଷୁ ବିଜ୍ଞାନ’ ଉପରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁର ଗଠନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସାଧାରଣ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଲେଖିବାକୁ ପଡିବ। ସେହିପରି, ‘ପ୍ରକାଶ ବିଜ୍ଞାନ’ ଉପରେ ଲେଖିବା ସମୟରେ ଆଲୋକର ପ୍ରକୃତି, ଗତି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବାକୁ ହେବ। ‘ଲେନ୍ସ ପାୱାର’ ବିଷୟରେ ଲେଖିବା ସମୟରେ, ଲେନ୍ସର କ୍ଷମତା ଏବଂ ଏହା କିପରି ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ତାହା ବୁଝାଇବାକୁ ହେବ। ‘ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ’ ଉପରେ ଲେଖିବା ସମୟରେ, ଏହା କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିରେ କେଉଁ ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଥାଆନ୍ତି ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ହେବ। ‘ଟିଲ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’ ଉପରେ ଲେଖିବା ସମୟରେ, ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କ’ଣ ଏବଂ ଏହା କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ତାହା ବୁଝାଇବାକୁ ହେବ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖିବା ପାଇଁ ବିଷୟବସ୍ତୁର ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବୁଝାଇବାର କ୍ଷମତା ଆବଶ୍ୟକ।

Question 19: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖା ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମ

Answer: ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମ (Law of Segregation) ହେଉଛି ବଂଶଗତି ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ମୌଳିକ ନିୟମ। ଏହା ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଆଲିଲ୍ (allele) ଥାଏ, ଯାହାକୁ ଜିନ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆଲିଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଜେନେଟିକ୍ ପଦାର୍ଥ ଅଟେ। ପ୍ରଜନନ ସମୟରେ, ଏହି ଆଲିଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ଫଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ୟାମେଟ୍ (Gamete) କେବଳ ଗୋଟିଏ ଆଲିଲ୍ ପାଇଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ିରେ (Filial generation) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ଆଲିଲ୍ ଆସିଥାଏ।

ଏହି ନିୟମଟି କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏକ ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝାଇବା। ମନେକର ଗୋଟିଏ ଉଦ୍ଭିଦର ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଆଲିଲ୍ ଅଛି: ଗୋଟିଏ ଲାଲ୍ (R) ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଧଳା (r)। ଯଦି ଉଦ୍ଭିଦଟି Rr ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ଫୁଲ ଲାଲ୍ ହେବ, କାରଣ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଆଲିଲ୍ (R) ଧଳା ରଙ୍ଗର ଆଲିଲ୍ (r) ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜନନ କରେ, ସେତେବେଳେ R ଏବଂ r ଆଲିଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ, ଅଧା ଗ୍ୟାମେଟ୍‌ରେ R ଆଲିଲ୍ ଥାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଧାରେ r ଆଲିଲ୍ ଥାଏ। ଯଦି ଦୁଇଟି Rr ଉଦ୍ଭିଦ ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରଜନନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ଫୁଲର ରଙ୍ଗ RR (ଲାଲ୍), Rr (ଲାଲ୍), କିମ୍ବା rr (ଧଳା) ହୋଇପାରେ।

ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମର ବ୍ୟବହାରିକ ଉପଯୋଗିତା ବହୁତ ରହିଛି। ଏହା ବଂଶଗତି ରୋଗଗୁଡ଼ିକର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା କୃଷିରେ ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ନିୟମ ବିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝିବାରେ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ବିଭେଦାୟନ, ଉଦ୍ବରଣ ଓ ଅନ୍ତରଣ ଭଳି ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରମୁଖ କାରକଗୁଡ଼ିକ ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମ ହେଉଛି ବଂଶଗତି ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ, ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କରେ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବଂଶାନୁକ୍ରମ ହୁଏ ତାହା ବୁଝାଇଥାଏ।

Question 20: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖା ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ

Question 21: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖା ଦୃସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣ

Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଦୁନିଆକୁ ଦେଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ। ଏହା ଏକ କ୍ୟାମେରା ପରି କାମ କରେ, ଆଲୋକକୁ ଫୋକସ୍ କରି ରେଟିନା ଉପରେ ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରେ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ବୁଝିହେଉଛି।

ଚକ୍ଷୁର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
କର୍ନିଆ: ଏହା ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ ଯାହା ଆଲୋକକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଆଇରିସ୍: ଏହା ହେଉଛି କର୍ନିଆ ପଛରେ ଥିବା ରଙ୍ଗୀନ ଅଂଶ ଯାହା ପୁପିଲର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆଖି ଭିତରକୁ କେତେ ଆଲୋକ ଯିବ ତାହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।
ଲେନ୍ସ: ଏହା ହେଉଛି ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଅଂଶ ଯାହା ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ରେଟିନା: ଏହା ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁର ପଛ ଭାଗରେ ଥିବା ଏକ ଆଲୋକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ସ୍ତର।
ଅପ୍ଟିକ୍ ସ୍ନାୟୁ: ଏହା ହେଉଛି ଏକ ସ୍ନାୟୁ ଯାହା ରେଟିନାରୁ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସୂଚନା ପଠାଏ।

ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (Myopia), ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି (Hypermetropia) ଏବଂ ଚାଳିଶା (Presbyopia)। ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଲୋକମାନେ ନିକଟରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୂରରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ଝାପସା ଦେଖାଯାଏ। ଦୂର ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଲୋକମାନେ ଦୂରରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିକଟରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ଝାପସା ଦେଖାଯାଏ। ଚାଳିଶା ହେଉଛି ଏକ ବୟସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ଚକ୍ଷୁର ଲେନ୍ସ କଠିନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ନିକଟରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡେ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଚଷମା, କଣ୍ଟାକ୍ଟ ଲେନ୍ସ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ମାଧ୍ୟମରେ ସଜାଡ଼ିହେବ। ଚଷମା ଏବଂ କଣ୍ଟାକ୍ଟ ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଫୋକସ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ଚକ୍ଷୁର ଆକୃତିକୁ ବଦଳାଇ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିକୁ ସଜାଡ଼ିଥାଏ।

ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଆଲୋକର ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ ହେତୁ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲାବେଳେ, ଏହା ବାୟୁ ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ବିଛାଡିତ ହୋଇଯାଏ। ନୀଳ ଆଲୋକ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ବିଛାଡିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ। ସେହିଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗାଢ଼ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ କାରଣ ସେହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଅଧିକ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ପଡେ, ଏବଂ ଅଧିକ ନୀଳ ଆଲୋକ ବିଛାଡିତ ହୋଇଯାଏ।

ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଆମର ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଏବଂ ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଦୁନିଆକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:

1. ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୀଡିତ, ସେ ଦୂରରେ ଥିବା ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅବତଳ ଲେନ୍ସର ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ ଏପରି ଭାବରେ ବଙ୍କାଏ ଯେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରେଟିନାରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଫୋକସ୍ ହୁଏ।

2. ବୃଦ୍ଧ ଲୋକମାନେ ନିକଟରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ପଢିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ ଏପରି ଭାବରେ ବଙ୍କାଏ ଯେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରେଟିନାରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଫୋକସ୍ ହୁଏ।

3. ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ବର୍ଷା ପାଣିର ଟୋପାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରିଜମ୍ ଭଳି କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ବିଭାଜିତ କରିଥାନ୍ତି।

Question 22: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖା ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ

Answer: ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ (Analogous organs) ହେଉଛି ସେହି ଅଙ୍ଗ ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଗଠନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଭିସାରୀ ବିବର୍ତ୍ତନ (Convergent evolution) କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମାନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସମାନ ଧରଣର ଅଙ୍ଗ ବିକଶିତ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମଶାର ଡେଣା, ପାରାର ଡେଣା ଏବଂ ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି – ଉଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏମାନଙ୍କର ଗଠନ ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭିନ୍ନ ଅଟେ। ମଶାର ଡେଣା କାଇଟିନ୍‌ରେ ତିଆରି, ପାରାର ଡେଣା ହାଡ଼ ଓ ପରରେ ତିଆରି, ଏବଂ ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା ହାଡ଼ ଓ ଚର୍ମରେ ତିଆରି।

ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ ବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ପ୍ରମାଣ ଅଟେ, ଯାହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପରିବେଶ ଅନୁସାରେ ନିଜକୁ କିପରି ଅନୁକୂଳ କରିଥାନ୍ତି। ଏହା ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ, ଯାହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପରିବେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ ବିବର୍ତ୍ତନବାଦୀ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ (evolutionary biology) ଏବଂ ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନ (ecology) ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜାଣିପାରୁ ଯେ କିପରି ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମାନ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସମାନ ଉପାୟ ଖୋଜି ବାହାର କରନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

Question 23: ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଶ କରା ମେଣ୍ଡେଲ୍ ତାଙ୍କର ବଂଶାନୁକ୍ରମ ପରୀକ୍ଷା କେଉଁ ଗଛରେ କରିଥିଲେ ?(i) ଆଖୁ (ii) ମଟର (iii) କୁଟ (iv) ଧାନ

Answer: ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ପରୀକ୍ଷା (Mendel’s Inheritance Experiment) ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଥିଲା, ଯାହା ଜେନେଟିକ୍ସ ବା ଅନୁବଂଶ ବିଜ୍ଞାନର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲା। ଏହି ପରୀକ୍ଷା ମୁଖ୍ୟତଃ ମଟର ଗଛ (Pea plant) ଉପରେ କରାଯାଇଥିଲା। ତେବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହି ପରୀକ୍ଷା କିପରି କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କ’ଣ ଥିଲା:

1. ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ ମଟର ଗଛ ଚୟନ (Selection of Pea Plants): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ମଟର ଗଛକୁ ବାଛିଥିଲେ କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ବଢ଼ିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଏଥିରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ (Traits) ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ, ଯେପରିକି ଉଚ୍ଚତା, ଫୁଲର ରଙ୍ଗ, ମଞ୍ଜିର ଆକାର ଇତ୍ୟାଦି। ସେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।

2. ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣ (Contrasting Traits): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ମଟର ଗଛରେ ଥିବା ସାତୋଟି ମୁଖ୍ୟ ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
ଗଛର ଉଚ୍ଚତା (ମୁଖ୍ୟତଃ ଲମ୍ବା ଓ ବାଙ୍ଗରା)।
ଫୁଲର ରଙ୍ଗ (ଧଳା ଓ ବାଇଗଣୀ)।
ମଞ୍ଜିର ରଙ୍ଗ (ହଳଦିଆ ଓ ସବୁଜ)।
ମଞ୍ଜିର ଆକାର (ଗୋଲ ଓ କୁଞ୍ଚୁକୁଞ୍ଚିଆ)।
ଫଳିର ରଙ୍ଗ (ସବୁଜ ଓ ହଳଦିଆ)।
ଫଳିର ଆକାର (ଫୁଲା ଓ ସଙ୍କୁଚିତ)।
ଫୁଲର ସ୍ଥାନ (ଅଗ୍ରଭାଗ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱଭାଗ)।

3. କୃତ୍ରିମ ପରାଗଣ (Artificial Pollination): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଗଛରୁ ପରାଗ (Pollen) ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃତ୍ରିମ ପରାଗଣ କରାଇଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଗୋଟିଏ ଗଛର ଫୁଲରୁ ପୁଂକେଶର (Anther) କାଢ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେହି ଫୁଲଟି କେବଳ ମାଈ ଫୁଲ ଭାବରେ କାମ କରିବ। ତା’ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗଛର ପୁଂକେଶରରୁ ପରାଗ ସଂଗ୍ରହ କରି ଏହି ମାଈ ଫୁଲରେ ପକାଉଥିଲେ। ଏହାକୁ କୃତ୍ରିମ ପରାଗଣ କୁହାଯାଏ।

4. ପ୍ରଥମ ବଂଶଧର (F1 Generation): କୃତ୍ରିମ ପରାଗଣ ପରେ ସେହି ଫୁଲରୁ ମଞ୍ଜି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେହି ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଣି ଗଛ ବଢ଼ାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମ ବଂଶଧର ବା F1 generation କୁହାଯାଏ। ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଦେଖିଲେ ଯେ F1 ବଂଶଧରରେ ସବୁ ଗଛ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ଦେଖାଉଛନ୍ତି – ଯେପରିକି ସମସ୍ତ ଗଛ ଲମ୍ବା ଅଟନ୍ତି କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଫୁଲ ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଗୁଣଟି ଲୁଚି ଯାଉଛି।

5. ଦ୍ୱିତୀୟ ବଂଶଧର (F2 Generation): ତା’ପରେ ମେଣ୍ଡେଲ୍ F1 ବଂଶଧରର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ପରାଗଣ କରିବାକୁ ଦେଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ମଞ୍ଜିରୁ ଜାତ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବଂଶଧର ବା F2 generation କୁହାଗଲା। ଏଠାରେ ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଦେଖିଲେ ଯେ ଲୁଚି ଯାଇଥିବା ଗୁଣଟି ପୁଣି ଥରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି F1ରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ଲମ୍ବା ଥିଲେ, F2ରେ କିଛି ଗଛ ଲମ୍ବା ଥିଲେ ଏବଂ କିଛି ଗଛ ବାଙ୍ଗରା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହିଠାରୁ ହିଁ ମେଣ୍ଡେଲ୍ ବଂଶାନୁକ୍ରମର ନିୟମ (Laws of Inheritance) ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ।

6. ଅନୁପାତ (Ratio): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଯେ F2 ବଂଶଧରରେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଲମ୍ବା ଗଛ ଏବଂ ବାଙ୍ଗରା ଗଛକୁ ନିଆଯାଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟ 3:1 ହେଉଛି। ଅର୍ଥାତ୍ ଯଦି ଚାରୋଟି ଗଛ ଅଛି, ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ତିନୋଟି ଲମ୍ବା ହେବେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାଙ୍ଗରା ହେବ।

7. ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ ନିୟମ (Mendel’s Laws): ଏହି ପରୀକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକରୁ ମେଣ୍ଡେଲ୍ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ:
ବିଚ୍ଛେଦର ନିୟମ (Law of Segregation): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି କାରକ (Factors) ଥାଏ, ଯାହା ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଯୁଗ୍ମକ (Gametes) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଣ୍ଟନର ନିୟମ (Law of Independent Assortment): ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର କାରକଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ହୁଅନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍ ଗୋଟିଏ ଗୁଣର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅନ୍ୟ ଗୁଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଧାନ୍ୟର ନିୟମ (Law of Dominance): ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ କାରକ ଏକାଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରକ ନିଜର ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରେ (ପ୍ରଭାବୀ), ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଲୁଚି ରହେ (ଅପ୍ରଭାବୀ)।

ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ବଂଶାନୁକ୍ରମ ବିଜ୍ଞାନରେ ଏକ ବଡ଼ ବିପ୍ଳବ ଆଣିଥିଲା ଏବଂ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହା ଜେନେଟିକ୍ସ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇ ରହିଛି।

Question 24: ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଶ କରା ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କର ଏକସଂକରଣ ପରୀକ୍ଷା କେତୋଟି ବିକଳ୍ପ କାରକକୁ ନେଇ ହୋଇଥିଲା ?(i) ଏକ (ii) ଦୁଇ (iii) ତିନି (iv) ଚାରି

Answer: ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା (Monohybrid Cross) ଏକ ସରଳ ଜେନେଟିକ୍ ପରୀକ୍ଷା, ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଗୁଣ (character) ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ । ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ମେଣ୍ଡେଲ୍ ବଂଶାନୁକ୍ରମର ମୂଳ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ । ତେବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି କିପରି କରାଯାଏ ଓ ଏହା କ’ଣ ଦର୍ଶାଏ:

ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷାର ପଦ୍ଧତି (Step-by-step process):

1. ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ି (P Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଦୁଇଟି ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ (pure lines) ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ କି ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମଟର ଗଛର ଉଚ୍ଚତା ନେଲେ, ସେ ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚା ଗଛ (TT) ଓ ଅନ୍ୟଟି ବାଙ୍ଗରା ଗଛ (tt) ନେଇଥିଲେ । ଏଠାରେ TT ଓ tt ହେଉଛି ଜିନୋଟାଇପ୍ (genotype)।

2. ସଙ୍କରଣ (Cross): ଏହାପରେ ସେ ଉଚ୍ଚା ଗଛର ପୁଷ୍ପକେଶର (pollen) ନେଇ ବାଙ୍ଗରା ଗଛର ଗର୍ଭକେଶର (stigma) ଉପରେ ପକାଇଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରାଗଣ (pollination) ହେଲା । ଏହାକୁ କୃତ୍ରିମ ପରାଗଣ କୁହାଯାଏ ।

3. ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1 Generation): ଏହି ସଙ୍କରଣରୁ ଜାତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଜିନୋଟାଇପ୍ ଥିଲା Tt । ଏହାର ଅର୍ଥ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଉଚ୍ଚା ଓ ବାଙ୍ଗରା ଗୁଣ ଉଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଉଚ୍ଚା ଗୁଣଟି ହିଁ ଦେଖାଗଲା । ଏହା ପ୍ରଭାବୀ (dominant) ଓ ଅପ୍ରଭାବୀ (recessive) ଗୁଣର ଧାରଣାକୁ ଦର୍ଶାଏ ।

4. ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2 Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ପରାଗଣ କରିବାକୁ ଦେଲେ (self-pollination)। ଏହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପିଢ଼ିରେ ଉଚ୍ଚା ଓ ବାଙ୍ଗରା ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ଗଛ ପାଇଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଅନୁପାତ ଥିଲା ପ୍ରାୟ 3:1 (ତିନି ଭାଗ ଉଚ୍ଚା ଓ ଏକ ଭାଗ ବାଙ୍ଗରା) ।

ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍ ଇମ୍ପ୍ଲିମେଣ୍ଟେସନ୍ (Practical Implementation):
ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା କେବଳ ମଟର ଗଛରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ଗୁଣର ବଂଶଗତି ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ହୁଏ ।
କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ବିକାଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଟେକ୍ନିକାଲ୍ ଡିଟେଲ୍ସ (Technical Details):
ଜିନ୍ (Gene): ବଂଶଗତିର ମୌଳିକ ଏକକ, ଯାହା ଗୋଟିଏ ଗୁଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ।
ଆଲିଲ୍ (Allele): ଗୋଟିଏ ଜିନ୍‌ର ବିକଳ୍ପ ରୂପ (TT, Tt, tt)।
ଜିନୋଟାଇପ୍ (Genotype): ଜିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ସଂରଚନା (TT, Tt, tt)।
ଫିନୋଟାଇପ୍ (Phenotype): ଦୃଶ୍ୟମାନ ଗୁଣ (ଉଚ୍ଚା, ବାଙ୍ଗରା)।
ପ୍ରଭାବୀ (Dominant): ଯେଉଁ ଆଲିଲ୍ ନିଜର ଗୁଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ (T)।
ଅପ୍ରଭାବୀ (Recessive): ଯେଉଁ ଆଲିଲ୍ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ପ୍ରଭାବୀ ଆଲିଲ୍‌ର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକ କରେ (t)।

ବାସ୍ତବ ଦୁନିଆରେ ପ୍ରୟୋଗ (Real-world applications):
କୃଷି (Agriculture): ଉନ୍ନତ କିସମର ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ କିସମ ବା ଅଧିକ ଅମଳକ୍ଷମ କିସମ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ।
ମେଡିସିନ୍ (Medicine): ମଣିଷମାନଙ୍କରେ ବଂଶଗତ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବଂଶାନୁକ୍ରମ ହୁଏ, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ରୋଗର ନିରାକରଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ନୂଆ ଉପାୟ ବାହାର କରାଯାଇପାରେ ।

ଏହି ପରୀକ୍ଷାରୁ ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଯୋଡ଼ାରେ ରହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଡ଼ାର ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ । ଏହା ବଂଶାନୁକ୍ରମର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଲା ।

ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କର ଏକସଂକରଣ ପରୀକ୍ଷା ଦୁଇ ଗୋଟି ବିକଳ୍ପ କାରକକୁ ନେଇ ହୋଇଥିଲା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ।

Question 25: ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଶ କରା ଗୋଟିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ କୃତ୍ରିମ ସଂକରଣ କରି ମେଣ୍ଡେଲ୍ F, ପିଢ଼ିରେ କେଉଁ ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଥିଲେ ? (i)ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା (ii)ଡେଙ୍ଗା (iii)ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା (iv)ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା

Answer: ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣ (Monohybrid Cross) ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନ ଅଟେ, ଯାହା ବଂଶାନୁକ୍ରମ (Inheritance)ର ମୂଳଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ଏହି ପରୀକ୍ଷଣରେ, ମେଣ୍ଡେଲ୍ ମଟର ଗଛର ଏକ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣ (Contrasting Traits), ଯେପରିକି ଉଚ୍ଚତା (ଡେଙ୍ଗା ବା ଗେଡ଼ା),କୁ ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ।

ଏହି ପରୀକ୍ଷଣର ପଦ୍ଧତି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ:

1. ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ (Pure Lines) ଚୟନ: ମେଣ୍ଡେଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା (TT) ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା (tt) ଗଛ ବାଛିଥିଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ସେହି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱ-ପରାଗଣ (Self-pollination) ଦ୍ୱାରା ସମାନ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

2. କୃତ୍ରିମ ସଙ୍କରଣ (Artificial Hybridization): ଏହାପରେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ କୃତ୍ରିମ ସଙ୍କରଣ କରାଇଲେ। ଏଥିପାଇଁ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଗୋଟିଏ ଗଛରୁ ପୁଂ-କେଶର (Anther) କାଢ଼ିଦେଇ ଏହାକୁ ମାଈ ଗଛ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗଛର ପରାଗରେଣୁ (Pollen grains) ଆଣି ଏହି ମାଈ ଗଛର ଗର୍ଭମୁଣ୍ଡ (Stigma) ଉପରେ ପକାଇଲେ।

3. ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1 Generation): ସଙ୍କରଣ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଣି ମେଣ୍ଡେଲ୍ ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1 generation) ପାଇଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ F1 ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ Tt ଭାବରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣଟି (T) ପ୍ରଭାବୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଗେଡ଼ାଗୁଣ (t) ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇପାରୁନାହିଁ ।

4. ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2 Generation): F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ୱ-ପରାଗଣ କରାଇ ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2 generation) ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ପିଢ଼ିରେ ସେ ଉଭୟ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛ ପାଇଲେ, ଯାହା 3:1 ଅନୁପାତରେ ଥିଲେ (ତିନୋଟି ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗୋଟିଏ ଗେଡ଼ା)।

ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:
ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ (Dominant Trait): ଯେତେବେଳେ ଏକ ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ (Dominant allele) ଏବଂ ଏକ ଅପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ (Recessive allele) ଏକାଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣଟି ହିଁ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। F1 ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣଟି ପ୍ରଭାବୀ ଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ହୋଇଥିଲେ।
ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମ (Law of Segregation): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଏକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି କାରକ (Alleles) ଥାଆନ୍ତି, ଯାହା ଯୁଗ୍ମକ (Gametes) ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ୍ମକ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରକ ପାଇଥାଏ।

ଗାଣିତିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା:

ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏହି ପରୀକ୍ଷଣର ଫଳାଫଳକୁ ଗାଣିତିକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ F2 ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛର ଅନୁପାତ 3:1 ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛରେ ଦୁଇଟି କାରକ ରହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:
ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି: ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ନିୟମକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କୃଷି ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଛନ୍ତି, ଯାହା ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ ଏବଂ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ହୋଇଥାଏ।
ମନୁଷ୍ୟର ଜେନେଟିକ୍ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ: ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ନିୟମ ମନୁଷ୍ୟର ଜେନେଟିକ୍ ରୋଗ (Genetic disorders) କିପରି ବଂଶାନୁକ୍ରମ ହୁଏ, ତାହା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ରୋଗର ଆଶଙ୍କା ଥିବା ପରିବାରକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇପାରେ।

ସମାପ୍ତିରେ, ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣ ବଂଶାନୁକ୍ରମର ମୂଳଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବା ସହିତ ଜେନେଟିକ୍ସ ଏବଂ କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଛି।

Question 26: ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଶ କରା ଏକ F, ପିଢ଼ି ଡେଙ୍ଗା ଗଛର ସ୍ୱପରାଗଣ ପରେ F, ପିଢ଼ିରେ ଉପୁଇଥିବା ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛର ଅନୁପାତ କର୍ ଶ?(i) 1 : 1 (ii) 2 : 1 (iii) 3 : 1 (iv) 4 : 1

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛର ବଂଶଗତି ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ F1 ପିଢ଼ିର ଡେଙ୍ଗା ଗଛର ସ୍ୱପରାଗଣ ପରେ F2 ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛର ଅନୁପାତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।

ଏହାର ଉତ୍ତର ପାଇବା ପାଇଁ ଆମକୁ ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ହେବ। ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଏକକ ଗୁଣ ନୀତି ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ଏକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଯାହା ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା ହୋଇ ରହିଥାଏ। ଡେଙ୍ଗା ଗଛ ପାଇଁ TT ଏବଂ ଗେଡ଼ା ଗଛ ପାଇଁ tt ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ିରେ (F1) ଉଭୟ ଗୁଣ Tt ଭାବରେ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣ (T) ପ୍ରଭାବୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ଦେଖାଯାଏ।

ଯେତେବେଳେ F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱପରାଗଣ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ F2 ପିଢ଼ିରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ସମ୍ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ: TT, Tt, ଏବଂ tt। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମେ ଏକ ପୁନେଟ୍ ବର୍ଗ (Punnett square) ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା:

“`
      T     t
T    TT    Tt
t    Tt    tt
“`

ଏହି ପୁନେଟ୍ ବର୍ଗରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ:
TT (ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା): 1 ଭାଗ
Tt (ସଙ୍କର ଡେଙ୍ଗା): 2 ଭାଗ
tt (ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା): 1 ଭାଗ

ଏଣୁ, F2 ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଗଛ (TT ଏବଂ Tt) ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛ (tt)ର ଅନୁପାତ 3:1 ହେବ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ, ଆସନ୍ତୁ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦେଖିବା:

1. ମୂଳ ପିଢ଼ି (P): ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା (TT) x ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା (tt)
2. F1 ପିଢ଼ି: ସମସ୍ତ ଗଛ Tt (ଡେଙ୍ଗା)
3. F1 ସ୍ୱପରାଗଣ: Tt x Tt
4. F2 ପିଢ଼ି: TT, Tt, Tt, tt (3 ଡେଙ୍ଗା : 1 ଗେଡ଼ା)

ଏହି ଉଦାହରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ F2 ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛର ଅନୁପାତ 3:1 ଅଟେ।

ଏହି ଜ୍ଞାନ କେବଳ ମଟର ଗଛ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବଂଶଗତି ଅନୁଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜେନେଟିକ୍ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂରେ ମଧ୍ୟ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Technical Details:
ଯୁଗ୍ମକ (Gametes): ପ୍ରଜନନ କୋଷ, ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ଆଲିଲ୍ ଥାଏ (T କିମ୍ବା t)।
ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote): ମିଳିତ ଯୁଗ୍ମକରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୋଷ, ଯେଉଁଥିରେ ଆଲିଲ୍ର ଯୋଡ଼ା ଥାଏ (TT, Tt, tt)।
ଜିନୋଟାଇପ୍ (Genotype): ଏକ ଜୀବର ଜେନେଟିକ୍ ସଂରଚନା (TT, Tt, tt)।
ଫିନୋଟାଇପ୍ (Phenotype): ଏକ ଜୀବର ଭୌତିକ ଲକ୍ଷଣ (ଡେଙ୍ଗା କିମ୍ବା ଗେଡ଼ା)।

ସମାପ୍ତରେ, F1 ପିଢ଼ିର ଡେଙ୍ଗା ଗଛର ସ୍ୱପରାଗଣ ପରେ F2 ପିଢ଼ିରେ ଉପୁଜିଥିବା ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛର ଅନୁପାତ 3:1 ଅଟେ।

Question 27: ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଶ କରା ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ ପଦ୍ଧତିରେ F, ପିଢ଼ିରେ କେତେ ପ୍ରକାରର ଦୃଶ୍ୟରୂପ ମିଳିଥାଏ ? (i) 1 (ii) 2 (iii) 3 (iv) 4

Answer: ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ ପଦ୍ଧତିରେ F2 ପିଢ଼ିରେ କେତେ ପ୍ରକାରର ଦୃଶ୍ୟରୂପ ମିଳିଥାଏ, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। ମେଣ୍ଡେଲ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣକୁ ଏକାଠି ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏହି ପରୀକ୍ଷାରେ ସେ ମଟର ଗଛର ମଞ୍ଜିର ରଙ୍ଗ (ହଳଦିଆ ଓ ସବୁଜ) ଏବଂ ମଞ୍ଜିର ଆକାର (ଗୋଲ ଓ କୁଞ୍ଚିତ) ଭଳି ଦୁଇଟି ଲକ୍ଷଣକୁ ବିଚାରକୁ ନେଇଥିଲେ।

ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ କରାଯାଇଥିଲା:

1. ଜେନେରେସନ (P): ମେଣ୍ଡେଲ ପ୍ରଥମେ ଦୁଇଟି ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଥିବା ଗଛ ନେଇଥିଲେ – ଗୋଟିଏ ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି ଥିବା ଗଛ (RRYY) ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି କୁଞ୍ଚିତ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି ଥିବା ଗଛ (rryy)। ଏଠାରେ, ‘R’ ଗୋଲ ଆକାର ପାଇଁ, ‘Y’ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ, ‘r’ କୁଞ୍ଚିତ ଆକାର ପାଇଁ ଏବଂ ‘y’ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି।

2. ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ପିଢ଼ି (F1): ଏହି ଦୁଇଟି ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ କରାଇବା ପରେ, ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି ସହିତ ସଙ୍କର (RrYy) ହୋଇଥିଲେ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଗୋଲ ଆକାର (R) ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ (Y) କୁଞ୍ଚିତ ଆକାର (r) ଓ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ (y) ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ଥିଲେ।

3. ଦ୍ୱିତୀୟ ସନ୍ତାନ ପିଢ଼ି (F2): F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ କରିବାକୁ ଦିଆଗଲା। ଏହି ପିଢ଼ିରେ, ମେଣ୍ଡେଲ 16ଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଜେନେଟିକ୍ ସଂଯୋଗ (genotypic combinations) ପାଇଲେ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟରୂପ (phenotypes) ସୃଷ୍ଟି କଲା।

F2 ପିଢ଼ିରେ ମିଳୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:
ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି (Round, Yellow): ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।
ଗୋଲ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି (Round, Green): ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।
କୁଞ୍ଚିତ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି (Wrinkled, Yellow): ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।
କୁଞ୍ଚିତ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି (Wrinkled, Green): ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।

ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ F2 ପିଢ଼ିରେ 9:3:3:1 ଅନୁପାତରେ ଗଛ ମିଳିଥାନ୍ତି। ଏହି ଅନୁପାତ ଅନୁସାରେ,
9 ଭାଗ ଗଛ ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି ସହିତ
3 ଭାଗ ଗଛ ଗୋଲ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି ସହିତ
3 ଭାଗ ଗଛ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି ସହିତ
1 ଭାଗ ଗଛ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି ସହିତ ମିଳିଥାନ୍ତି।

ଏଣୁ, ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ ପଦ୍ଧତିରେ F2 ପିଢ଼ିରେ ମୋଟ 4 ପ୍ରକାରର ଦୃଶ୍ୟରୂପ ମିଳିଥାଏ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା:
ଦୃଶ୍ୟରୂପ (Phenotype): ଗଛର ବାହ୍ୟ ରୂପ, ଯାହା ଆମେ ଦେଖିପାରୁ (ଯେପରିକି ମଞ୍ଜିର ରଙ୍ଗ ଓ ଆକାର)।
ଜେନେଟିକ୍ ସଂଯୋଗ (Genotype): ଗଛର ଜେନେଟିକ୍ ଗଠନ (ଯେପରିକି RRYY, RrYy, rryy)।
ପ୍ରଭାବୀ (Dominant): ଯେଉଁ ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଉପରେ ନିଜର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ (ଯେପରିକି ଗୋଲ ଆକାର କୁଞ୍ଚିତ ଆକାର ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ)।
ଅପ୍ରଭାବୀ (Recessive): ଯେଉଁ ଗୁଣ ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ (ଯେପରିକି କୁଞ୍ଚିତ ଆକାର ଗୋଲ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ)।

ଏହି ପରୀକ୍ଷଣରୁ ମେଣ୍ଡେଲ ବଂଶଗତିର ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଆଧୁନିକ ଜେନେଟିକ୍ସର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କଲା।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ଅନୁସାରେ, ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ (iv) 4 ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର।

BseOdishaStudy