Physical Science

Question 1: ଚାରୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର । ଖଣ୍ଡିଏ ଲମ୍ଭା ସଳଖ ତାର ଖରିପଟେ ବ୍ରୁସକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର କିଭଳି ହୋଇଥାଏ ? (a)   ତାର ପ୍ରତି ଲମ୍ଭ ସରଳ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଚୁମ୍ଭକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୂଚିତ ହୁଏ । (b)   ତାର ପ୍ରତି ସମାନ୍ତର ସରଳ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରୁୟକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୂଚିତ ହୁଏ । (c)   ତାରରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅରୀୟ (Radial) ରେଖା ଦାରା ଚୁୟକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ତରିତ ହୁଏ । (d)   ତାରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରୁଥିବା ସମକେନ୍ଦ୍ରିକ ବୃତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚୂମ୍ଭକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୂଚିତ ହୁଏ । Answer: ଏକ ଲମ୍ବା ସଳଖ ତାରରେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ତାହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ସୋପାନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: 1. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ (Electric Current): ଯେତେବେଳେ ଏକ ଲମ୍ବା ସଳଖ ତାର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏହା ତାର ଚାରିପଟେ ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ। 2. ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ଆକୃତି (Shape of Magnetic Field): ଏହି ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସମକେନ୍ଦ୍ରିକ ବୃତ୍ତ (concentric circles) ଆକାରରେ ତାର ଚାରିପଟେ ଘେରି ରହିଥାଏ। ଏହି ବୃତ୍ତଗୁଡ଼ିକର କେନ୍ଦ୍ର ତାରର ଅକ୍ଷ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। 3. ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (Direction): ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ଦିଗ ‘ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ ନିୟମ’ (Right-Hand Thumb Rule) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ। ଯଦି ଆମେ ଆମର ଡାହାଣ ହାତର ବୁଢ଼ା ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର ଦିଗରେ ରଖିବା, ତେବେ ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁ ଦିଗରେ ବଙ୍କା ହେବେ, ତାହା ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ଦିଗକୁ ସୂଚାଇବ। 4. କ୍ଷେତ୍ରର ତୀବ୍ରତା (Field Strength): ତାରଠାରୁ ଦୂରତା ବଢ଼ିଲେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ତୀବ୍ରତା କମିଯାଏ। ଅର୍ଥାତ୍, ତାର ପାଖରେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଦୂରରେ ଏହା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ। 5. ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ର (Mathematical Formula): ଏକ ଲମ୍ବା ସଳଖ ତାର ପାଇଁ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ତୀବ୍ରତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥାଏ:   B = (μ₀ * I) / (2πr)   ଏଠାରେ:B ହେଉଛି ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ତୀବ୍ରତା (Magnetic field strength)।μ₀ ହେଉଛି ମୁକ୍ତ ସ୍ଥାନର ଚୁମ୍ବକୀୟ ଭେଦ୍ୟତା (permeability of free space), ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ 4π x 10⁻⁷ T m/A ଅଟେ।I ହେଉଛି ତାରରେ ପ୍ରବାହିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ (electric current)।r ହେଉଛି ତାରଠାରୁ ଦୂରତା (distance from the wire)। ଏହି ସୂତ୍ରରୁ ଜଣାପଡେ ଯେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ତୀବ୍ରତା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସମାନୁପାତୀ ଏବଂ ଦୂରତା ସହିତ ବିପରୀତ ଅନୁପାତୀ ହୋଇଥାଏ। ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ଅନୁସାରେ, ଏକ ଲମ୍ବା ସଳଖ ତାର ଚାରିପଟେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସମକେନ୍ଦ୍ରିକ ବୃତ୍ତ ଆକାରରେ ଥାଏ, ଯାହା ତାରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ପ୍ରଶ୍ନର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି: (d) ତାରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରୁଥିବା ସମକେନ୍ଦ୍ରିକ ବୃତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୂଚିତ ହୁଏ । Question 2: ଚାରୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର । ବିଦ୍ୟୁତ୍ରମ୍ମକୀୟ ପ୍ରେରଣ ହେଉଛି (a)   ବସ୍ତୁକୁ ଖ୍ରକିତ କରିବା ପଦ୍ଧତି (b)   ଏକ ପଦ୍ଧତି ଯେଉଁଥିରେ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁଁ ବୃୟକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । (c)    ଏକ ପଦ୍ଧତି ଯେଉଁଥିରେ କୁଣ୍ଡଳୀ ଓ ଚ୍ରୟକ ମଧ୍ୟରେ ଆପେକ୍ଷିକ ଗତି ଯୋଗୁଁ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (d)   ବୈଦ୍ୟୁତିକ ମୋଟରର କୁଶ୍ରୁଳୀକୁ ଘୂରାଇବା ପଦ୍ଧତ Answer: ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରେରଣ (Electromagnetic Induction) ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଏକ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏହି ଘଟଣା ୧୮୩୧ ମସିହାରେ ମାଇକେଲ୍ ଫାରାଡେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରେ: ୧. ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଯେତେବେଳେ ଏକ କୁଣ୍ଡଳୀ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ କୁଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଚୁମ୍ବକୀୟ ଫ୍ଲକ୍ସ (magnetic flux) ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ଚୁମ୍ବକୀୟ ଫ୍ଲକ୍ସ ହେଉଛି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଇ ଗତି କରୁଥିବା ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ରେଖାଗୁଡ଼ିକର ମାପ । ୨. ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ଚାଳକ ବଳ (Induced EMF): ଫାରାଡେଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଚୁମ୍ବକୀୟ ଫ୍ଲକ୍ସର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେତୁ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ଚାଳକ ବଳ (electromotive force ବା EMF) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି EMF କୁଣ୍ଡଳୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥାଏ । EMFର ପରିମାଣ ଚୁମ୍ବକୀୟ ଫ୍ଲକ୍ସର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହାର ସହିତ ସମାନୁପାତୀ ଅଟେ । ୩. ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହ (Induced Current): ଯଦି କୁଣ୍ଡଳୀ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସର୍କିଟ୍ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରେରିତ EMF କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହ କୁହାଯାଏ । ଲେଞ୍ଜଙ୍କ ନିୟମ (Lenz’s Law) ଅନୁସାରେ, ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହର ଦିଗ ଏପରି ହୋଇଥାଏ ଯେ ଏହା ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବିରୋଧ କରେ ଯାହା ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍, ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହ ଏପରି ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ମୂଳ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କମ୍ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ । ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରେରଣର ପ୍ରକାରଭେଦ:ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରେରଣ (Self-Induction): ଯେତେବେଳେ ଏକ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ନିଜ ଭିତରେ ଏକ ପ୍ରେରିତ EMF ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହି ଘଟଣାକୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରେରଣ କୁହାଯାଏ ।ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ପ୍ରେରଣ (Mutual Induction): ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‍ ପ୍ରବାହର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ନିକଟରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଏକ ପ୍ରେରିତ EMF ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହି ଘଟଣାକୁ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ପ୍ରେରଣ କୁହାଯାଏ । Question 3: ଚାରୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର । ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସାଧନର ନାମ ହେଉଛି (a)କେନେରେଟର । ( b ) ଗାଲ୍ଭାନୋମିଟର । ( c ) ଏମିଟର । (d) ମୋଟର । Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଆମେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସାଧନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା। ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: କେନେରେଟର, ଗାଲ୍ଭାନୋମିଟର, ଏମିଟର ଏବଂ ମୋଟର। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଆମେ ଜାଣିବା ଯେ କେଉଁ ଉପକରଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।କେନେରେଟର (Generator): ଏହା ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଉପକରଣ ଯାହାକି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ଏହା ଫାରାଡେଙ୍କ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରେରଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ତାର କୁଣ୍ଡଳୀକୁ ଘୂରାଇ ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ।ଗାଲ୍ଭାନୋମିଟର (Galvanometer): ଏହା ଏକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଉପକରଣ ଯାହାକି କୌଣସି ସର୍କିଟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର ଉପସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦିଗକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିଥାଏ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ମାପେ ନାହିଁ, କେବଳ ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାଇଥାଏ।ଏମିଟର (Ammeter): ଏହା ଏକ ଉପକରଣ ଯାହାକି ଏକ ସର୍କିଟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର ପରିମାଣକୁ ମାପିଥାଏ। ଏହା ଆମ୍ପିୟର (Ampere) ଏକକରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ମାପେ।ମୋଟର (Motor): ଏହା ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯନ୍ତ୍ର ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ବ୍ୟବହାର କରି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଗତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ଅନୁସାରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କେନେରେଟର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ମାପିବା କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି କେନେରେଟର (Generator)। କେନେରେଟରର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: 1.  ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗ: ପ୍ରଥମେ, କେନେରେଟରକୁ ଘୂରାଇବା ପାଇଁ ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। ଏହି ଶକ୍ତି ଜଳ, ପବନ, କିମ୍ବା ଡିଜେଲ ଇଞ୍ଜିନରୁ ଆସିପାରେ।2.  ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୁଣ୍ଡଳୀର ଗତି: କେନେରେଟରରେ ଥିବା ତାର କୁଣ୍ଡଳୀ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୂରିଥାଏ। ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଫଳରେ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋମୋଟିଭ୍ ଫୋର୍ସ (Electromotive force) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।3.  ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର ଉତ୍ପାଦନ: ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋମୋଟିଭ୍ ଫୋର୍ସ ସୃଷ୍ଟି ହେବା କାରଣରୁ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ତାର ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରକୁ ନିଆଯାଇ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।4.  ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ପରିଚାଳନା: କେନେରେଟରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ଲାଗିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ଭୋଲଟେଜ୍ ଏବଂ ଫ୍ରିକ୍ୱେନ୍ସି ବଜାୟ ରଖାଯାଇପାରେ। Question 4: ଚାରୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର । ଏସି ଚଳନେରେଟର ଓ ଡିସି କେନେରେଟର ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭେଦ ହେଉଛି (a)   ଏସି ଜେନେରେଟରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବ୍ରୁସ୍କ ଥିବାବେଳେ ଡିସି ଜେନେରେଟରରେ ସ୍ଥାୟୀ ଚ୍ୟୁକ ଥାଏ । (b)   ଡସ କେନେନେରେଟର ଅଧିକ ଭୋଲ୍ଟେଲ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । (c)   ଏସ କେନେରେଟର ଅଧିକ ଭୋଲ୍‌ଟେଟିଜ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। (d)   ଏସ ଜେନେନେରେଟରରେ ସ୍ଥି ବଳୟ ଥିବାବେଳେ ଡିସି କେନେରେଟରରେ କମ୍ୟୁଟେଟର ଥାଏ। Answer: ଏସି (AC) ଜେନେରେଟର ଓ ଡିସି (DC) ଜେନେରେଟର ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଶୈଳୀ। ଏସି ଜେନେରେଟର:ଏସି ଜେନେରେଟରରେ, ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣାୟମାନ କୁଣ୍ଡଳୀ (rotating coil) ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୂରିଥାଏ। ଫ୍ଲେମିଙ୍ଗଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କାରଣରୁ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଏକ ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ (induced current) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ଦିଗ ସମୟ ସହିତ ବଦଳୁଥାଏ, ଯାହାକୁ

Question 1: ଖଣ୍ଡିଏ ତାରର ପ୍ରତିରୋଧ ହେଉଛି R । ଏହି ତାରକୁ ପାଞ୍ଚଟି ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଗଲା ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ୍ତରାଳ ସଂଯୋଗ କରାଗଲା । ଏହି ସଂଯୋଗର ସମତ୍ରୁଲ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ R’ ହେଲେ, R / R’ ହେବ (a)   1/25 (b) 1/5 (c) 5 (d)  25 Answer: ଏକ ତାରର ପ୍ରତିରୋଧ R ଅଟେ। ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ପାଞ୍ଚଟି ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗର ପ୍ରତିରୋଧ R/5 ହେବ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭାଗକୁ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ସଂଯୋଗ କରାଗଲେ, ସମତୁଲ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ (R’) ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ: 1/R’ = 1/(R/5) + 1/(R/5) + 1/(R/5) + 1/(R/5) + 1/(R/5)1/R’ = 5/R + 5/R + 5/R + 5/R + 5/R1/R’ = 25/RR’ = R/25 ଏବେ, R / R’ ର ମୂଲ୍ୟ ହେଉଛି:R / (R/25) = R * (25/R) = 25 ଏଣୁ, R / R’ = 25 ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମାନ୍ତରାଳ ସଂଯୋଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଥିରେ ଓମ୍‌ଙ୍କ ନିୟମ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧର ମୂଳ ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି। ପ୍ରତିରୋଧ ଏକ ବୈଦୁତିକ ଉପାଦାନ ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ବିରୋଧ କରିଥାଏ। ଏହାର ଏକକ ଓମ୍ (Ω) ଅଟେ। ଯେତେବେଳେ କିଛି ପ୍ରତିରୋଧକୁ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମତୁଲ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ ସେମାନଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ସମାନ୍ତରାଳ ସଂଯୋଗରେ, ସମତୁଲ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରତିରୋଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଉଦାହରଣରେ, ପ୍ରଥମେ ତାରକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗର ପ୍ରତିରୋଧ ମୂଳ ପ୍ରତିରୋଧର ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ ହୋଇଯାଏ। ତା’ପରେ, ଏହି ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଇଛି। ସମାନ୍ତରାଳ ସଂଯୋଗରେ ସମତୁଲ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରତିରୋଧର ବିଲୋମ (reciprocal) ନିଆଯାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସେହି ଯୋଗଫଳର ବିଲୋମ ନିଆଯାଏ। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଏହାର ବହୁଳ ପ୍ରୟୋଗ ରହିଛି । ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସର୍କିଟ୍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଟିଳ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରତିରୋଧର ସମାନ୍ତରାଳ ସଂଯୋଗ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ସହିତ ସଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। Question 2: ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ସ୍ତଚାଉ ନାହିଁ ? (a) I²R (b) IR² (c)  VI (d) V²/R Answer: ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଟେ। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର (P) କୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସୂତ୍ର ରହିଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ (V), ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ (I), ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ (R) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: 1.  P = VI (ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ଗୁଣଫଳ)2.  P = I²R (ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ବର୍ଗ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧର ଗୁଣଫଳ)3.  P = V²/R (ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ର ବର୍ଗ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଭାଗଫଳ) ଏହି ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଓମ୍‌ଙ୍କ ନିୟମ (V = IR)ରୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଓମ୍‌ଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଭୋଲ୍ଟେଜ୍, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ ପରସ୍ପର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବା:(a) I²R: ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାରର ଏକ ସୂତ୍ର ଅଟେ।(b) IR²: ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାରର ସୂତ୍ର ନୁହେଁ। ଏହା ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ (V = IR) କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ (I) ଦ୍ୱାରା ଗୁଣନ କଲେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପାୱାର ନୁହେଁ।(c) VI: ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାରର ଏକ ସୂତ୍ର ଅଟେ।(d) V²/R: ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାରର ଏକ ସୂତ୍ର ଅଟେ। ତେଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି (b) IR², କାରଣ ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ସୂଚାଉ ନାହିଁ। ଏହି ଧାରଣାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ଆମେ ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକର ପାୱାର ବ୍ୟବହାରକୁ ହିସାବ କରିପାରିବା ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଲ୍ ଗଣନା କରିପାରିବା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଏକ ବଲ୍ବ 220V ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ରେ 0.5A ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ନିଏ, ତେବେ ଏହାର ପାୱାର ହେବ P = VI = 220V * 0.5A = 110W। ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ହେଉଛି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସର୍କିଟ୍ ଏବଂ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ, ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାରର ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଧାନ କରିବାରେ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାରର ହିସାବ କରିବା ପାଇଁ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସୂତ୍ର ଅଛି: P = VI, P = I²R, ଏବଂ P = V²/R। ଏହି ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକରୁ, IR² କୌଣସି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ସୂତ୍ର ନୁହେଁ। Question 3: 220V ଓ 100W ଲେଖାଥିବା ଗୋଟିଏ ବଲ୍ବକୁ 110V ଲାଇନ୍‌ରେ ଲଗାଇଲେ ପାୱାର ହେବ (a)   100W  (b) 75W (C) 50W (d) 25W Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ସହିତ ଜଡିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ବଲ୍ବର ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ଏବଂ ପାୱାର ରେଟିଂ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଏହାକୁ କମ୍ ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ରେ ଚଲାଇଲେ ପାୱାର କେତେ ହେବ ତାହା ପଚରାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା: 1. ପାୱାର (P), ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ (V), ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ (R) ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ:ପାୱାର୍, ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି P = V^2 / R । ଏହି ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଯଦି ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ବଦଳେ, ତେବେ ପାୱାର ମଧ୍ୟ ବଦଳିବ, ଯଦି ପ୍ରତିରୋଧ ସ୍ଥିର ରହେ। 2. ବଲ୍ବର ପ୍ରତିରୋଧ ସ୍ଥିର ରହିବା:ଏକ ବଲ୍ବ ପାଇଁ, ଏହାର ପ୍ରତିରୋଧ (R) ସାଧାରଣତଃ ସ୍ଥିର ରହେ। ତେଣୁ, ଯଦି ଆମେ ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ବଦଳାଇବା, ତେବେ ପାୱାର୍ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନୁସାରେ ବଦଳିବ। 3. ପ୍ରତିରୋଧ ହିସାବ କରିବା:ପ୍ରଥମେ, ଆମେ ବଲ୍ବର ରେଟିଂ (220V, 100W) ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାର ପ୍ରତିରୋଧ ହିସାବ କରିବା। ସୂତ୍ର P = V^2 / R କୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ଆମେ R = V^2 / P ପାଇବା।ଏଠାରେ, R = (220V)^2 / 100W = 484 ohms 4. ନୂଆ ପାୱାର ହିସାବ କରିବା:ବର୍ତ୍ତମାନ, ଆମେ ଏହି ପ୍ରତିରୋଧକୁ 110V ଲାଇନରେ ବ୍ୟବହାର କରି ନୂଆ ପାୱାର ହିସାବ କରିବା।P_new = (110V)^2 / 484 ohms = 25W ଏହି ଉପାୟରେ, ଆମେ ଦେଖିପାରିବା ଯେ ଯଦି ଏକ 220V, 100W ବଲ୍ବକୁ 110V ଲାଇନରେ ଲଗାଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ପାୱାର 25W ହେବ। Question 4: ଏକା ବସ୍ତୁରୁ ତିଆରି ସମାନ ବ୍ୟାସ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ପରିବାହୀ ତାରକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ପଢ଼ିକ୍ତ ସଂଯୋଗ ଓ ସମାଡରାଳ ସଂଯୋଗ କରାଗଲା । ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭବାନ୍ତର ସମାନ ହେଲେ ପଙ୍ଖ୍‌କ୍ତ ସଂଯୋଗ ଓ ସମାତରାଳ ସଂଯୋଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ତାପର ଅନୁସାତ (a) 1 : 2  (b)  2:1 (c)   1 : 4  (d) 4 : 1 Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଦୁଇଟି ପରିବାହୀ ତାରର ସଂଯୋଗ (ଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ସମାନ୍ତରାଳ) ଏବଂ ସେଥିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ତାପର ଅନୁପାତ ବିଷୟରେ ଅଟେ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। 1. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରତିରୋଧ (Electrical Resistance): ଏହା ହେଉଛି ଏକ ପରିବାହୀର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତକୁ ବିରୋଧ କରିବାର କ୍ଷମତା। ଏହାକୁ ଓମ୍ (Ω) ରେ ମାପାଯାଏ। ପ୍ରତିରୋଧ ତାରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସମାନୁପାତୀ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥଚ୍ଛେଦ ସହିତ ବିପରୀତ ଅନୁପାତୀ ହୋଇଥାଏ। 2. ଶ୍ରେଣୀ ସଂଯୋଗ (Series Connection): ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଶ୍ରେଣୀରେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ ପ୍ରତିରୋଧ ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିରୋଧର ଯୋଗଫଳ ସହିତ ସମାନ ହୋଇଥାଏ। ଯଦି ଦୁଇଟି ତାରର ପ୍ରତିରୋଧ R ଅଟେ, ତେବେ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଯୋଗରେ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତିରୋଧ 2R ହେବ। 3. ସମାନ୍ତରାଳ ସଂଯୋଗ (Parallel Connection): ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିରୋଧକୁ ସମାନ୍ତରାଳରେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ ପ୍ରତିରୋଧ ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିରୋଧ ଠାରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ। ଯଦି ଦୁଇଟି ତାରର ପ୍ରତିରୋଧ R ଅଟେ, ତେବେ ସମାନ୍ତରାଳ ସଂଯୋଗରେ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତିରୋଧ R/2 ହେବ। 4. ଜୁଲଙ୍କ ତାପନ ନିୟମ (Joule’s Law of Heating): ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଏକ ପ୍ରତିରୋଧକରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ତାପ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ବର୍ଗ, ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ ସମୟ ସହିତ ସମାନୁପାତୀ ହୋଇଥାଏ। ଏହାକୁ H = I²Rt ଭାବରେ ଲେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ H ହେଉଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ତାପ, I ହେଉଛି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ, R ହେଉଛି ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ t ହେଉଛି ସମୟ। 5. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର (Electric Power): ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ହେଉଛି ସେହି ହାର ଯେଉଁଥିରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି පරිବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ଏହାକୁ P = V²/R ଭାବରେ ଲେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ V ହେଉଛି ବିଭବାନ୍ତର ଏବଂ R ହେଉଛି ପ୍ରତିରୋଧ। ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭବାନ୍ତର ସମାନ ଅଛି। ତେଣୁ, ଆମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ତାପକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାୱାର ସହିତ ସମାନ କରିପାରିବା (H ∝

Question 1: ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ବଦଳାଇ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାରେ ଥିବା ବସ୍ଥୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିବା ହେଉଛି (a) ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (b) ସମାୟୋଜନ (c) ଦୂର ଦୃଷ୍ଟ (d)  ଚାଳିଶା Answer: ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବଦଳାଇ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଓ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମାୟୋଜନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଚକ୍ଷୁର ଏକ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁ। ବୟସ ବଢିବା ସହିତ ଏହି ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ। Question 2: ବୃକ୍ଷ୍ର ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ପ୍ରତିବିମ୍ସକୁ ଏହାର କେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିକରେ ? (a) ସ୍ୱଚ୍ଛପଟ୍ଟିଲ (b)  କନୀନିକା  (c)  ନେତ୍ରପିତ୍ରୁଳା (d) ମୁକୁରିକ Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଜଗତକୁ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ କରେ। ଏହା ଏକ କ୍ୟାମେରା ପରି କାମ କରେ। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ବିଭକ୍ତ: ୧. ଆଲୋକର ପ୍ରବେଶ: ଆଲୋକ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ (Cornea) ଦେଇ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ ହେଉଛି ଏକ ପତଳା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଝିଲ୍ଲୀ, ଯାହା ଚକ୍ଷୁର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗରେ ଥାଏ। ୨. ନେତ୍ରପିତୁଳା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ ପରେ ଆଲୋକ କର୍ଣ୍ଣିକା (Iris) ଦେଇ ଗତି କରେ, ଯାହା ନେତ୍ରପିତୁଳା (Pupil)ର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଚକ୍ଷୁ ଭିତରକୁ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ଆଲୋକ ପଠାଏ। ଅଧିକ ଆଲୋକରେ ନେତ୍ରପିତୁଳା ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଏ ଓ କମ୍ ଆଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ୩. ଲେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଫୋକସିଙ୍ଗ: ଏହାପରେ ଆଲୋକ ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ଦେଇ ଗତି କରେ। ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ନିଜର ଆକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଦୂରତା ଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ମୁକୁରିକା (Retina) ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରେ। ୪. ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି: ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ବସ୍ତୁର ଏକ ବାସ୍ତବ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଉଲ୍ଟା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକା ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମୁକୁରିକାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଆଲୋକ ସଂବେଦନଶୀଳ ସେଲ୍ ଥାଆନ୍ତି। ୫. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ: ଆଲୋକ ମୁକୁରିକା ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ସେଲ୍ଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟ ହୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତି। ୬. ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ: ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତ ନେତ୍ରସ୍ନାୟୁ (Optic Nerve) ମାଧ୍ୟମରେ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ଯାଏ। ୭. ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଅନୁଭୂତି: ମସ୍ତିଷ୍କ ଏହି ଉଲ୍ଟା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ସିଧା କରି ବସ୍ତୁଟି ଯେପରି ଅଛି, ସେହିପରି ଆମକୁ ଅନୁଭବ କରାଏ। Question 3: ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱଷ୍ଟଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୁରତା କେତେ ? (a) 25 ମି (b) 2.5 ସେମି (c) 25 ସେମି (d) 2.5 ମି Answer: ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା ହେଉଛି 25 ସେଣ୍ଟିମିଟର (cm)। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଆଖିଠାରୁ 25 ସେମି ଦୂରରେ ଥାଏ, ତେବେ ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଲୋକ ସେହି ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ। ଏହାଠାରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ରଖିଲେ ବସ୍ତୁଟି ଝାପସା ଦେଖାଯିବ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ଆଖିର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା (Power of Accommodation) ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। ଆଖିର ଲେନ୍ସ ନିଜର ଆକାର ବଦଳାଇ ଦୂର ଓ ପାଖ ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଏକ ସୀମା ଅଛି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଆଖିର ଅତି ପାଖରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଲେନ୍ସ ସେହି ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହେବାକୁ ପଡେ। ଯଦି ବସ୍ତୁଟି 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ଥାଏ, ତେବେ ଲେନ୍ସ ଆଉ ତାହାକୁ ଫୋକସ୍ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଫଳରେ ବସ୍ତୁଟି ଝାପସା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି 25 ସେମି ଦୂରତାକୁ ‘ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା’ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଆଖିର ‘ନିକଟ ବିନ୍ଦୁ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସୁସ୍ଥ ଆଖି ପାଇଁ ଦୂର ବିନ୍ଦୁ ଅନନ୍ତ (infinity) ହୋଇଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଲୋକ ଅନନ୍ତ ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ। ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଆଖିର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, ତେଣୁ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡିଥାଏ। ଚାଳିଶ ବର୍ଷ ବୟସ ପରେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କର ଏହି ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଚାଳିଶା (Presbyopia) କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ସେହିପରି, ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (Myopia) ଓ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି (Hypermetropia) ଭଳି ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ସୁଧାରି ହେବ। Question 4: ବୃକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୁରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଦାୟୀ ? (a)  ନେତ୍ରପିତ୍ରଲା (b)  ମୁକୁରିକା (c) ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ (d)  କନୀନିକା Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁରେ, ବୃକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପାଇଁ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଦାୟୀ ଅଟେ। ଏହି ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଲେନ୍ସର ଆକାରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ, ଲେନ୍ସ ମୋଟା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା କମିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ନିକଟରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ ହୁଅନ୍ତି, ଲେନ୍ସ ପତଳା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ନେତ୍ରପିତ୍ରଲା ଆଲୋକର ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ମୁକୁରିକା ହେଉଛି ଆଲୋକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପରଦା ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏବଂ କନୀନିକା ଚକ୍ଷୁର ରଙ୍ଗୀନ ଅଂଶ ଅଟେ। ତେଣୁ, ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। Question 5: ଜଣେ ସମୀପଦୃଷ୍ଟିସଂମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ – 5.5Dର ଲେନ୍ସ ପାଖିର ବିଶିଷ୍ଟ ଲେନ୍ସ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ (+1.5D) ପାୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ଲେନ୍ସ ଦରକାର ହୁଏ। ତାଙ୍କର (i) ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି ଓ (ii) ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଲେନ୍ସ ଦ୍ୱୟର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (Myopia) ଏବଂ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି (Hypermetropia) ରହିଛି। ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ହେବ। ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା: 1.  ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ (P) କୁ ଡାଇଓପ୍ଟର୍ସ (D) ରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି: P = -5.5D2.  ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି: f = 1 / P3.  ଏଠାରେ, f = 1 / -5.5 = -0.1818 ମିଟର ବା -18.18 ସେଣ୍ଟିମିଟର।4. ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଠିକ୍ କରିବା ପାଇଁ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା: 1.  ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ (P) କୁ ଡାଇଓପ୍ଟର୍ସ (D) ରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି: P = +1.5D2.  ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି: f = 1 / P3.  ଏଠାରେ, f = 1 / 1.5 = 0.6667 ମିଟର ବା 66.67 ସେଣ୍ଟିମିଟର।4. ଦୂର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଠିକ୍ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହି ଗଣନା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ପାଇଁ -18.18 ସେଣ୍ଟିମିଟର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ପାଇଁ 66.67 ସେଣ୍ଟିମିଟର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଆବଶ୍ୟକ। ଉପଯୁକ୍ତ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବେ। Question 6: ସ୍ୱାଭାବିକ ଡ଼କ୍ଷୁର 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ରଖିଲେ ବୃକ୍ଷୁ ବସ୍ତୁଟିକୁ କାହିକି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଉପକରଣ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବା, ଯାହାକି ଏକ ଆଲୋକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପରଦା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ। 1. ଆଲୋକର ପ୍ରବେଶ: ଆଲୋକ ପ୍ରଥମେ କର୍ଣ୍ଣିଆ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଯାହାକି ଚକ୍ଷୁର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆବରଣ। କର୍ଣ୍ଣିଆ ଆଲୋକକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଚକ୍ଷୁ ଭିତରକୁ ପଠାଏ। 2. ପିଉପିଲ୍ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଆଲୋକ ପିଉପିଲ୍ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଯାହାକି ଆଇରିସ୍ ର ମଝିରେ ଥିବା ଏକ ଛିଦ୍ର। ଆଇରିସ୍ ହେଉଛି ଏକ ମାଂସପେଶୀ ଯାହା ପିଉପିଲ୍ ର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଅଧିକ ଆଲୋକରେ ପିଉପିଲ୍ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କମ୍ ଆଲୋକରେ ଏହା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଭିତରକୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକର ପରିମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। 3. ଲେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଫୋକସ୍: ପିଉପିଲ୍ ଦେଇ ଗତି କରିବା ପରେ ଆଲୋକ ଲେନ୍ସରେ ପହଞ୍ଚେ। ଚକ୍ଷୁର ଲେନ୍ସ ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ, ଯାହା ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିଥାଏ। ଏହି ଲେନ୍ସଟି ସିଲିଆରି ମାଂସପେଶୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଲେନ୍ସର ଆକାରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। 4. ସମାୟୋଜନ (Accommodation): ଯେତେବେଳେ ଆମେ କୌଣସି ନିକଟ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁ, ସେତେବେଳେ ସିଲିଆରି ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ଲେନ୍ସ ମୋଟା

Question 1: ନିମୁଲିଖିତ ପଦାର୍ଥ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଗୋଟିକ ଲେନ୍ସ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ପାରିବ ନାହିଁ ? (a) ଜଳ (b) କାଚ (c)  ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ (d) ମାଟ Answer: ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ହେବ ଯେ କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଲେନ୍ସ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଲେନ୍ସ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ବସ୍ତୁ ଯାହା ଆଲୋକକୁ ପ୍ରତିସରଣ କରିପାରେ। ଏହା ଦୁଇଟି ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ବକ୍ର ଏବଂ ଗୋଟିଏ ସମତଳ ପୃଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ଏଠାରେ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: (a) ଜଳ, (b) କାଚ, (c) ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ, ଏବଂ (d) ମାଟି।ଜଳ: ଜଳକୁ ଲେନ୍ସ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ନିଜ ଆକାରରେ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ପାତ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କ୍ୟାମେରାରେ ଜଳ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।କାଚ: କାଚ ଲେନ୍ସ ତିଆରି ପାଇଁ ଏକ ସାଧାରଣ ପଦାର୍ଥ। ଏହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ଏହାକୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଆକାର ଦିଆଯାଇପାରେ। ଚଷମା, ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ କାଚ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ: ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ମଧ୍ୟ ଲେନ୍ସ ତିଆରି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା କାଚ ଅପେକ୍ଷା ହାଲୁକା ଏବଂ ଶସ୍ତା ହୋଇଥାଏ। ଅନେକ କ୍ୟାମେରା ଏବଂ ଚଷମାରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।ମାଟି: ମାଟି ସ୍ୱଚ୍ଛ ନୁହେଁ ଏବଂ ଏହା ଆଲୋକକୁ ପ୍ରତିସରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ମାଟିକୁ ଲେନ୍ସ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଉତ୍ତର ହେଉଛି: (d) ମାଟି। Question 2: ଗୋଟିଏ ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରତିବିୟ ଆଭାସୀ, ସଳଖ ଓ ବସ୍ତୁଠାରୁ ଆକାରରେ ବଡ । ତାହା ହେଲେ ବସ୍ତୁ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ ? (a) ପ୍ରମୁଖ ଫୋଲସ୍ ଓ ବିକ୍ରତା କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ (b) ବକ୍ତିତା କେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ (d) ଦର୍ପଣର ପୋଲ୍ ଓ ପ୍ରମୁଖ ଫୋକସ୍ ମଧ୍ୟରେ (c) ବକ୍ରିତା କେନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଦରରେ Answer: ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ଯଦି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଆଭାସୀ, ସଳଖ ଏବଂ ବସ୍ତୁଠାରୁ ବଡ଼ ହୁଏ, ତେବେ ବସ୍ତୁଟି ଦର୍ପଣର ପୋଲ୍ (P) ଓ ପ୍ରମୁଖ ଫୋକସ୍ (F) ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: ୧. ମୌଳିକ ଧାରଣା: ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ। ଏହାର ଏକ ବକ୍ରତା କେନ୍ଦ୍ର (C) ଓ ଫୋକସ୍ (F) ଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ଭିତରେ ରଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ଭେଟନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପଛକୁ ବଢ଼ାଇଲେ ସେମାନେ ଦର୍ପଣ ପଛରେ ଏକ ଆଭାସୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ୨. ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା:ବସ୍ତୁର ଉପରିଭାଗରୁ ଏକ ରଶ୍ମି ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷ ସହିତ ସମାନ୍ତର ଭାବେ ଗତି କରି ଦର୍ପଣରେ ପଡ଼େ। ପ୍ରତିଫଳିତ ହେବା ପରେ ଏହା ଫୋକସ୍ (F) ଦେଇ ଗତି କରେ।ଅନ୍ୟ ଏକ ରଶ୍ମି ବସ୍ତୁର ଉପରିଭାଗରୁ ବାହାରି ଦର୍ପଣର ପୋଲ୍ (P) ରେ ପଡ଼େ। ଏହି ରଶ୍ମିଟି ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷ ସହିତ ସମାନ କୋଣରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ।ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଦର୍ପଣ ସମ୍ମୁଖରେ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହି ରଶ୍ମିଦ୍ୱୟକୁ ପଛ ଦିଗକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ସେମାନେ ଦର୍ପଣ ପଛରେ ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ମିଳିତ ହେଲା ପରି ଲାଗନ୍ତି। ଏହି ବିନ୍ଦୁରେ ହିଁ ଆଭାସୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ୩. ପ୍ରତିବିମ୍ବର ପ୍ରକୃତି: ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ସଳଖ ( সোজা ), ବସ୍ତୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏବଂ ଆଭାସୀ (କାଳ୍ପନିକ) ହୋଇଥାଏ। ଏହା ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ, କାରଣ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ମିଳିତ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଉପଯୋଗିତା: ଏହି ପ୍ରକାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦାଢ଼ି କାଟିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଦର୍ପଣରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁହଁକୁ ବଡ଼ ଦେଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। ଦନ୍ତ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନୀତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଦାନ୍ତର ବଡ଼ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିପାରନ୍ତି। Question 3: ଗୋଟିଏ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ସମ୍ମୁଖରେ ବସ୍ତୁ କେଉଁଠି ରହିଲେ ସମାନ ଆକାରର ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମିଳିପାରିବ ? (a) ଲେନ୍ସର ପ୍ରମୁଖ ଫୋକସ୍ ଠାରେ (b) ଫୋକସ୍ ଦୂରତାର ଦୁଇ ଗୁଣ ଦୂରତ୍ୱରେ (c) ଅନନ୍ତ ଦୂରତାରେ (d) ଲେନ୍ସର ଆଲୋକ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରମୁଖ ଫୋକସ୍ ମଧ୍ୟରେ Answer: ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ସମ୍ମୁଖରେ ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ ଦୂରତାର ଦୁଇ ଗୁଣ ଦୂରତ୍ୱରେ ରଖିଲେ ସମାନ ଆକାରର ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମିଳିଥାଏ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା: 1. ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠନ ପାଇଁ, ବସ୍ତୁରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ଲେନ୍ସ ଦେଇ ଗତି କରି ପ୍ରତିସରଣ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିସୃତ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ମିଳିତ ହୋଇ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। 2. ରଶ୍ମି ଚିତ୍ର (Ray Diagram): ରଶ୍ମି ଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଆକାର ଜାଣିହୁଏ। ଏଥିପାଇଁ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ରଶ୍ମି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ:ପ୍ରଥମ ରଶ୍ମିଟି ପ୍ରମୁଖ ଅକ୍ଷ ସହିତ ସମାନ୍ତର ଭାବେ ଗତି କରି ଲେନ୍ସର ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଫୋକସ୍ ଦେଇ ଯାଏ।ଦ୍ୱିତୀୟ ରଶ୍ମିଟି ଲେନ୍ସର ଆଲୋକ କେନ୍ଦ୍ର ଦେଇ ସିଧା ଗତି କରେ ଏବଂ ଏହାର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ। 3. ବସ୍ତୁର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର: ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁକୁ 2F ଦୂରତାରେ ରଖାଯାଏ (ଅର୍ଥାତ୍ ଫୋକସ୍ ଦୂରତାର ଦୁଇ ଗୁଣ ଦୂରତାରେ), ସେତେବେଳେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମଧ୍ୟ ଲେନ୍ସର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ 2F ଦୂରତାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବାସ୍ତବ, ଓଲଟା ଏବଂ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସମାନ ଆକାରର ହୋଇଥାଏ। 4. ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ (Real Image): ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସେହି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅଟେ, ଯାହାକୁ ପରଦା ଉପରେ ପାଇହେବ। ଏହା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିର ପ୍ରକୃତ ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। 5. ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ବ୍ୟବହାର: ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ଏହି ଗୁଣକୁ କ୍ୟାମେରା, ପ୍ରୋଜେକ୍ଟର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆପ୍ଲିକେସନରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମାନ ଆକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। Question 4: ଗୋଟିଏ ବଡ୍ରୁଳାକାର ଦପିଶ ଓ ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ଲେନ୍ସ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଫୋକସ ଦୁରତା -15 ସେମି ଅଟେ। ଜପରି ଓ ଲେନ୍ସ ଦୃୟ ସମ୍ଭବତଃ କ’ଶ ହୋଇପାରିବେ ? (a) ଉଭୟ ଅବତଳ (b)  ଉଭୟ  ଉତ୍ତଳ (d) ଦପିଣ ଉତ୍ତଳ ଓ ଲେନ୍ସ ଅବତଳ (c) ଦର୍ପଣ ଅବତଳ ଓ ଲେନ୍ସ ଉତ୍ତଳ Answer: ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, ଦର୍ପଣ ଓ ଲେନ୍ସ ଉଭୟର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା -15 ସେମି ଅଟେ। ଏଥିରୁ ଜଣାପଡୁଛି ଯେ ଉଭୟ ଦର୍ପଣ ଓ ଲେନ୍ସ ଅବତଳ ଅଟନ୍ତି। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି:ଅବତଳ ଦର୍ପଣ (Concave Mirror): ଅବତଳ ଦର୍ପଣର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ସର୍ବଦା ଋଣାତ୍ମକ (-) ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରିଥାଏ।ଅବତଳ ଲେନ୍ସ (Concave Lens): ଅବତଳ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ମଧ୍ୟ ଋଣାତ୍ମକ (-) ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ଅପସାରିତ କରିଥାଏ। ଯେହେତୁ ଉଭୟଙ୍କର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ଋଣାତ୍ମକ, ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅବତଳ ହେବେ। ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ସର୍ବଦା ଧନାତ୍ମକ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଆଲୋକ ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ମୌଳିକ ଧାରଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଦର୍ପଣ ଓ ଲେନ୍ସର ପ୍ରକାର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଫୋକସ୍ ଦୂରତାର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ପଣ ଏବଂ ଲେନ୍ସର ପ୍ରକାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ଧାରଣା ଆଲୋକୀୟ ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। Question 5: ତୁମେ ଗୋଟିଏ ଦପିଶ ସମ୍ପୁଖରେ ଯେଉଁଠି ଠିଆ ହେଲେବି ଦୁମର ପ୍ରତିବିୟ ସଳଖ ହୁଏ । ତେବେ ଦତାଣ କି ପ୍ରକାରର ଦପଶ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି ? (a) ସମତଳ (b) ଅବତଳ (c)  ଉତ୍ତରଳ (d) ସମତଳ କିମ୍ବା ଉତ୍ତଳ Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଦର୍ପଣ ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ। ଏଥିରେ ପଚରାଯାଇଛି ଯେ ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ଦର୍ପଣ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହେଲେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସଳଖ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସେହି ଦର୍ପଣଟି କେଉଁ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ। ଏହାର ଉତ୍ତର ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦର୍ପଣ ଏବଂ ସେଥିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ତାହା ବୁଝିବାକୁ ପଡିବ। ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ଏବଂ ସଂଜ୍ଞା:ସମତଳ ଦର୍ପଣ (Plane Mirror): ଏହି ଦର୍ପଣ ସମତଳ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ସଳଖ ଏବଂ ଆଭାସୀ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର ବସ୍ତୁର ଆକାର ସହିତ ସମାନ ହୋଇଥାଏ।ଅବତଳ ଦର୍ପଣ (Concave Mirror): ଏହି ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ବକ୍ର ହୋଇଥାଏ। ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବାସ୍ତବ ଏବଂ ଆଭାସୀ ଉଭୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଏଥିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର ବସ୍ତୁର ଆକାରଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ସାନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବସ୍ତୁ ରହିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସଳଖ ଏବଂ ଆଭାସୀ ହୋଇଥାଏ।ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ (Convex Mirror): ଏହି ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ବାହାର ଆଡ଼କୁ ବକ୍ର ହୋଇଥାଏ। ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ସର୍ବଦା ଆଭାସୀ ଏବଂ ସଳଖ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏଥିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର ବସ୍ତୁର ଆକାରଠାରୁ ସାନ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ସଳଖ ରହୁଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦର୍ପଣଟି ସମତଳ କିମ୍ବା ଉତ୍ତଳ ହୋଇପାରେ। କାରଣ ସମତଳ ଦର୍ପଣ ସର୍ବଦା ସଳଖ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ସଳଖ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରେ,

Question 1: ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗ୍ରୁଡ଼ିକରେ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଗଲେ କ’ଣ ହୁଏ ନାହି ? (a) ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ଧାତବ ପ୍ରକୃତି କମିଯାଏ। (b) ସଂଯୋଜକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧ ପାଏ। (c) ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି (d) ଅକ୍ଟାଇଡ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଥାଏ। Answer: ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀରେ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଗଲେ କ’ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା।ଧାତବ ପ୍ରକୃତି ହ୍ରାସ: ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଥାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଯାଉ, ସେତେବେଳେ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି କମିଯାଏ, ତେଣୁ ଧାତବ ପ୍ରକୃତି ହ୍ରାସ ପାଏ।ସଂଯୋଜକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି: ଗୋଟିଏ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଗଲେ, ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ ଥିବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିଥାଏ। ଏହା ସେମାନଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଗୁଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।ଅକ୍ସାଇଡ୍‍ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି: ଧାତୁର ଅକ୍ସାଇଡ୍‍ଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କ୍ଷାରୀୟ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅଧାତୁର ଅକ୍ସାଇଡ୍‍ଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଥାନ୍ତି। ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀରେ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଗଲେ ଅକ୍ସାଇଡ୍‍ଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଆଧାରରେ, ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି: ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଗଲେ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଧାତବ ପ୍ରକୃତି କମିଯାଏ ଏବଂ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟ ଚାର୍ଜ ବଢ଼ିବା କାରଣରୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‍ଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା କମିଯାଏ। Question 2: X ମୌଳିକ, XCI, ସଙ୍କେତ ସହ ଏକ କ୍ଲୋରାଇଜ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ତାହା କଠିନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କର ଏକ ଯୌଗିକ । ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀର କେଉଁ ମୌଳିକ ଗ୍ରୁପରେ X ରହିଥିବାର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସମ୍ଭାବନା ଅଛି ? (a) Na (b) Mg (c) Al (d)Si Answer: X ଏକ ମୌଳିକ ଯାହା କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ (XCl₂) ଏବଂ ଏହା ଏକ କଠିନ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ଯୌଗିକ ଅଟେ। ଏହି ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, X ମୌଳିକଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀର ଗ୍ରୁପ୍ 2ରେ ରହିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ। ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: 1. କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ସୂତ୍ର (XCl₂): ଯେଉଁ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇଟି କ୍ଲୋରିନ୍ ପରମାଣୁ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ XCl₂ ଭଳି ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଯୋଜ୍ୟତା 2 ହୋଇଥାଏ। ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀରେ ଗ୍ରୁପ୍ 2ର ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ଯୋଜ୍ୟତା ସାଧାରଣତଃ 2 ହୋଇଥାଏ। 2. ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ: ଗ୍ରୁପ୍ 2ର ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ (ଯଥା ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍, କ୍ୟାଲସିୟମ୍) କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ସହିତ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କଲାବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଗଳନାଙ୍କ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଆୟନିକ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଆୟନିକ ବନ୍ଧନକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ। 3. କଠିନ ଅବସ୍ଥା: ଗ୍ରୁପ୍ 2ର ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କଠିନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ କଠିନ ହୋଇଥାନ୍ତି। Question 3: କେଉଁ ମୌଳିକର ଦୁଇଟି କକ୍ଷ ରହିଛି ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକରେ ସଂପୃର୍ଣ୍ଣ ମାତ୍ରାରେ ଇଲେକ୍ତୁନ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଛି ? Answer: ଦୁଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ କକ୍ଷ ଥିବା ମୌଳିକ ହେଉଛି ନିଅନ୍ (Ne)। ନିଅନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 10 ଅଟେ। ଏହାର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ବିନ୍ୟାସ ହେଉଛି 1s² 2s² 2p⁶ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏହାର ପ୍ରଥମ କକ୍ଷ (K କକ୍ଷ) ରେ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷ (L କକ୍ଷ) ରେ 8ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ଅଛି, ଉଭୟ କକ୍ଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।ଜାଣିପାରିବା ଯେ ନିଅନ୍ ହେଉଛି ଏକ ମୌଳିକ ଯାହାର ଦୁଇଟି କକ୍ଷ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। Question 4: କେଉଁ ମୌଳିକର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂରଚନା 2,8,2 ? Answer: 2, 8, 2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂରଚନା ଥିବା ମୌଳିକଟି ହେଉଛି ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Magnesium)। ଏହାର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 12 ଅଟେ। ଏହି ସଂରଚନା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: 1. ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ କକ୍ଷ (Electron Shells): ପରମାଣୁର ନିଉକ୍ଲିୟସ୍ ଚାରିପଟେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗୁଡ଼ିକ କକ୍ଷରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି। ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ସର୍ବାଧିକ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ରହିପାରିବେ, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ 8ଟି ଏବଂ ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ 18ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ରହିପାରିବେ। 2. ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂରଚନା: ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମର 12ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଅଛି। ଏଗୁଡ଼ିକ ତିନୋଟି କକ୍ଷରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି:ପ୍ରଥମ କକ୍ଷ (K): 2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷ (L): 8 ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ତୃତୀୟ କକ୍ଷ (M): 2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ 3. ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀରେ ସ୍ଥାନ (Position in Periodic Table): ଯେହେତୁ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମର ତିନୋଟି କକ୍ଷ ଅଛି, ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀର ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାର ବାହ୍ୟତମ କକ୍ଷରେ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥିବାରୁ, ଏହା ଗ୍ରୁପ୍ 2ରେ ଅବସ୍ଥିତ। 4. ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Chemical Reactivity): ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅନ୍ୟ ପରମାଣୁ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବା ସମୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଆୟନ୍ (Mg2+) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାକି ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂରଚନା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। 5. ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ (Real-world applications): ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମର ଅନେକ ପ୍ରୟୋଗ ରହିଛି, ଯେପରିକି:ଏହା ହାଲୁକା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଯାନବାହାନ ଓ ବିମାନର ଉପାଦାନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।ଉଦ୍ଭିଦ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ।ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅନେକ ଔଷଧ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉତ୍ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। Question 5: କେଉଁ ମୌଳିକର ସଂଯୋଜକ କକ୍ଷରେ ଋରୋଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ସମୁଦାୟ ତିନୋଟି କକ୍ଷ ରହିଛି ? Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପଚାରୁଛି ଯେ କେଉଁ ମୌଳିକର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସରେ ବାହ୍ୟତମ କକ୍ଷରେ 4ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ ଏବଂ ମୋଟ 3ଟି କକ୍ଷ ଥାଏ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ପରମାଣୁ କକ୍ଷ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। ପରମାଣୁ କକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପରମାଣୁର ନିଉକ୍ଲିଅସ୍ ଚାରିପଟେ ଥିବା ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ମିଳିବାର ସମ୍ଭାବନା ସର୍ବାଧିକ। ପ୍ରଥମ କକ୍ଷ (K କକ୍ଷ) ନିଉକ୍ଲିଅସ୍ ନିକଟତମ ଏବଂ ଏଥିରେ ସର୍ବାଧିକ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ରହିପାରିବେ। ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷ (L କକ୍ଷ)ରେ ସର୍ବାଧିକ 8ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ରହିପାରିବେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ କକ୍ଷ (M କକ୍ଷ)ରେ ସର୍ବାଧିକ 18ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ରହିପାରିବେ। ଯେଉଁ ମୌଳିକର 3ଟି କକ୍ଷ ଅଛି, ସେଥିରେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି କକ୍ଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରଣ ହୋଇଥିବ, ଅର୍ଥାତ୍ K କକ୍ଷରେ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଏବଂ L କକ୍ଷରେ 8ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ରହିବେ। ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ 4ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ, ସେହି ମୌଳିକର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ ହେବ 2, 8, 4। ଏହି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ ସିଲିକନ୍ (Si)ର ଅଟେ। ସିଲିକନ୍ର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 14, ଯାହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଏଥିରେ 14ଟି ପ୍ରୋଟନ୍ ଏବଂ 14ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଅଛନ୍ତି। ସିଲିକନ୍ ଆଧୁନିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସାରଣୀର ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସିଲିକନ୍ ଏକ ଉପଧାତୁ (metalloid), ଯାହା ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ଉଭୟର ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାଏ। ଏହା ସେମିକଣ୍ଡକ୍ଟର ଭାବରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। Question 6: କେଉଁ ମୌଳିକର ସଂଯୋଜକ କକ୍ଷରେ ତିନୋଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ସମୁଦାୟ ଦୂଇଟି କକ୍ଷ ଅଛି ? Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି କେଉଁ ମୌଳିକର ସଂଯୋଜକ କକ୍ଷରେ ତିନୋଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ସମୁଦାୟ ଦୁଇଟି କକ୍ଷ ଅଛି, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ପଚରାଯାଇଛି। ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ବୋରନ୍ (Boron)। ବୋରନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 5 ଅଟେ। ତେଣୁ ଏହାର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ବିନ୍ୟାସ 1s² 2s² 2p¹ ଅଟେ। ଏହାର ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ଦୁଇଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ (K କକ୍ଷ) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ତିନୋଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ (L କକ୍ଷ) ଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷଟି ହେଉଛି ସଂଯୋଜକ କକ୍ଷ, ଯେଉଁଥିରେ ତିନୋଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ କକ୍ଷ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ବିନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁରେ କେତେଗୋଟି କକ୍ଷ ଥାଏ ଏବଂ ସେହି କକ୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ କିପରି ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି, ତାହା ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡେ। ସଂଯୋଜକ କକ୍ଷ ହେଉଛି ସେହି କକ୍ଷ, ଯାହା ପରମାଣୁର ବାହାର ପଟେ ଥାଏ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ବୋରନ୍ ପରି ଅନ୍ୟ ମୌଳିକମାନଙ୍କର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ବିନ୍ୟାସ ଦେଖି ଆମେ ସେମାନଙ୍କର କକ୍ଷ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସଂଯୋଜକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିବା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ମୌଳିକମାନଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଗୁଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। Question 7: କେଉଁ ମୌଳିକର ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ଥିବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂଖ୍ୟାର ଦୁଇଗୁଣ ରହିଛି ? Answer: ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ଥିବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂଖ୍ୟାର ଦୁଇଗୁଣ ଥିବା ମୌଳିକ ହେଉଛି ବେରିଲିୟମ୍ (Beryllium)। ଏହା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା: 1. ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ (Electron Configuration): ପ୍ରଥମ କକ୍ଷ (K କକ୍ଷ) ସର୍ବାଧିକ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଧାରଣ କରିପାରେ। ବେରିଲିୟମର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 4 ଅଟେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏଥିରେ 4ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଅଛି। 2. କକ୍ଷରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବଣ୍ଟନ: ବେରିଲିୟମର ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷ (L କକ୍ଷ)ରେ ଅବଶିଷ୍ଟ 2ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ରହିଥାଏ। 3. ସର୍ତ୍ତର ଯାଞ୍ଚ: ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ଥିବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ଥିବା

Question 1: ଇଥେନର ଆଶବିକ ସଙ୍କେତ ହେଉଛି C,H, I ଏଥିରେ କେତୋଟି ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ରହିଛି ? (a) 6 (b) 7 (c)  8 (d)  ୨ Answer: ଇଥେନର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ C₂H₆ [୧୫, ୧୭, ୧୯] । ଆପଣ ଯେଉଁ ସଙ୍କେତ ‘C,H, I’ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଇଥେନର ସଙ୍କେତ ନୁହେଁ, ସେଥିରେ ଆୟୋଡିନ୍ (I) ରହିଛି । ଇଥେନ ଅଣୁରେ, ଦୁଇଟି କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଗୋଟିଏ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (C-C) ଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଆଉ ତିନୋଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ପରମାଣୁ ସହିତ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (C-H) ଗଠନ କରିଥାଏ । ତେଣୁ, ଇଥେନରେ ମୋଟ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି: • ଗୋଟିଏ C-C ବନ୍ଧ • ପ୍ରଥମ କାର୍ବନରେ ତିନୋଟି C-H ବନ୍ଧ • ଦ୍ଵିତୀୟ କାର୍ବନରେ ତିନୋଟି C-H ବନ୍ଧ ଏହି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧକୁ ମିଶାଇଲେ ମୋଟ ୭ ଟି ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ରହିଛି । ତେଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି (b) 7 । Question 2: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍‌ରେ ଥିବା ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପଟି କ’ଣ ? (a) କାର୍ବୋକ୍ସିଲିକ୍ ଏସିଡ୍ (b) ଆଲ୍ଡିହାଇଡ୍ (c)  କିଟୋନ (d) ଆଲ୍କହଲ Answer: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ଏକ କିଟୋନ୍ ଅଟେ। କିଟୋନ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ହେଉଛି ଏକ କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ (C=O) ଯାହା ଦୁଇଟି କାର୍ବନ୍ ଆଟମ୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ରେ, କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ଟି ଶୃଙ୍ଖଳର ମଝିରେ ଥାଏ। ଏହାର ରାସାୟନିକ ସଂଜ୍ଞା ହେଉଛି CH3COCH2CH3 । କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ (C=O) ହିଁ ଏହାକୁ କିଟୋନ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ କରାଇଥାଏ । ଆଲଡିହାଇଡ୍ରେ କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ଶୃଙ୍ଖଳର ଶେଷରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ କିଟୋନ୍ରେ ଏହା ମଝିରେ ଥାଏ। ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ଏକ ରଙ୍ଗହୀନ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଯାହାକି ଅନେକ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ରବଣ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ରଙ୍ଗ, ଭାର୍ନିସ୍ ଏବଂ ଅଠା ଇତ୍ୟାଦିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ଏହା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଏବଂ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ରବର ଉତ୍ପାଦନରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍‌ର କିଛି ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବହାର ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:ଦ୍ରବଣ ଭାବରେ: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ଅନେକ ଜିନିଷକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯେପରିକି ରଙ୍ଗ, ଅଠା ଏବଂ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍।ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ: ଏହା ଅନେକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।ପ୍ରୟୋଗଶାଳାରେ: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ପ୍ରୟୋଗଶାଳାରେ ଅନେକ ପରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। Question 3: ରୋଷେଇ କଲାବେଳେ ଯଦି ରକ୍ଷାପାତ୍ରର ତଳପଟର ବହିଭାଗ କଳା ପଡିଯାଏ, ଏହାର ଅର୍ଥ– (a) ଖାଦ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇନାହି (b) ଜାକେଣି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜଳୁନାହି (c)  କାଳେଣିଟି  ଆଦ୍ଦ  ଅଛି (d) ଜାଲେଣି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଳୁଛି Answer: ରୋଷେଇ କଲାବେଳେ ଯଦି ରକ୍ଷାପାତ୍ରର ତଳପଟର ବହିଭାଗ କଳା ପଡିଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି (b) ଜାକେଣି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜଳୁନାହି । Question 4: ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧର ଗଠନ CH, CIର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଆ Answer: ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ କେମିତି ଗଠନ ହୁଏ ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ CH₄ (ମିଥେନ) ଏବଂ CCl₄ (କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍)ର ଉଦାହରଣ ନେଇପାରିବା । ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପରମାଣୁ ନିଜ ନିଜର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ (outer shell) ଥିବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ (electron) ଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସହିତ ଭାଗ କରନ୍ତି । ଏହାଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ପରମାଣୁ ସ୍ଥାୟୀ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ (stable electron configuration) ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି । CH₄ (ମିଥେନ)ରେ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧର ଗଠନ: • ମିଥେନର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ ହେଉଛି CH₄ [୩, ୧୫]। ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ କାର୍ବନ (Carbon) ପରମାଣୁ ଏବଂ ଚାରୋଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Hydrogen) ପରମାଣୁ ରହିଥାନ୍ତି । • କାର୍ବନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 6 ଅଟେ ଏବଂ ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ । ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ କାର୍ବନକୁ ଆଉ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା । • ହାଇଡ୍ରୋଜେନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 1 ଅଟେ ଏବଂ ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 1 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ । ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନକୁ ଆଉ 1 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା (ହିଲିୟମ୍ ଭଳି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ ପାଇବା ପାଇଁ) । • ମିଥେନ ଗଠନ ହେବା ସମୟରେ, କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଚାରୋଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ପରମାଣୁ ସହିତ ନିଜର 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ କରି ଚାରୋଟି ଏକଲ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (single covalent bonds) ସୃଷ୍ଟି କରେ (C-H) । • ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧରେ କାର୍ବନ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଉଭୟ ପରମାଣୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ, କାର୍ବନ 8 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଅଷ୍ଟକ (octet) ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ 2 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଦ୍ଵିକ (duet) ଲାଭ କରନ୍ତି । CCl₄ (କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍)ରେ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧର ଗଠନ: • କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ ହେଉଛି CCl₄ । ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଏବଂ ଚାରୋଟି କ୍ଲୋରିନ୍ (Chlorine) ପରମାଣୁ ରହିଥାନ୍ତି । • ଆଗରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଭଳି ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ ଆଉ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା । • କ୍ଲୋରିନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 17 ଅଟେ ଏବଂ ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 7 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ । ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ କ୍ଲୋରିନ୍କୁ ଆଉ 1 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା । • କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଗଠନ ହେବା ସମୟରେ, କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଚାରୋଟି କ୍ଲୋରିନ୍ ପରମାଣୁ ସହିତ ନିଜର 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ କରି ଚାରୋଟି ଏକଲ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (single covalent bonds) ସୃଷ୍ଟି କରେ (C-Cl) । • ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧରେ କାର୍ବନ ଏବଂ କ୍ଲୋରିନ୍ ଉଭୟ ପରମାଣୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ, କାର୍ବନ 8 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଅଷ୍ଟକ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଲୋରିନ୍ 8 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଅଷ୍ଟକ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଏହି ଉଭୟ ଉଦାହରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଭାଗିଦାରୀ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ [୪୪]। ମିଥେନରେ ଚାରୋଟି C-H ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ଏବଂ କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍ରେ ଚାରୋଟି C-Cl ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ରହିଛି । Question 5: ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀ କ’ଣ ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଆ Answer: ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀ (Homologous Series) ଏକ ପ୍ରକାରର ରାସାୟନିକ ଯୌଗିକ ଶ୍ରେଣୀ ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୌଗିକର ଗଠନ ସମାନ ଥାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆଣବିକ ସୂତ୍ରରେ କେବଳ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗ୍ରୁପ୍ (functional group) ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ରାସାୟନିକ ଗୁଣଧର୍ମ ପ୍ରାୟ ସମାନ ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୌତିକ ଗୁଣଧର୍ମରେ କ୍ରମାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ: 1.  ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର (General Formula): ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀର ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରିବ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆଲକେନ୍ ଶ୍ରେଣୀ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ₊₂।2.  କ୍ରମାଗତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଏକ ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଦସ୍ୟଟି ପୂର୍ବ ସଦସ୍ୟଠାରୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗ୍ରୁପ୍ (ଯେପରିକି -CH₂) ଦ୍ଵାରା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।3.  ସମାନ ରାସାୟନିକ ଗୁଣଧର୍ମ: ଶ୍ରେଣୀର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଗୁଣଧର୍ମ ପ୍ରାୟ ସମାନ ହୋଇଥାଏ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଗ୍ରୁପ୍ ସମାନ ଥାଏ।4.  ଭୌତିକ ଗୁଣଧର୍ମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଆଣବିକ ଓଜନ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଭୌତିକ ଗୁଣଧର୍ମ ଯେପରିକି ଗଳନାଙ୍କ (melting point), ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (boiling point) ଏବଂ ଘନତା (density) କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବଦଳିଥାଏ। ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦାହରଣ: 1.  ଆଲକେନ୍ (Alkanes): ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ₊₂। ଏହାର କିଛି ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ମିଥେନ୍ (CH₄), ଇଥେନ୍ (C₂H₆), ପ୍ରୋପେନ୍ (C₃H₈), ବ୍ୟୁଟେନ୍ (C₄H₁₀) ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଦସ୍ୟଠାରୁ -CH₂ ଗ୍ରୁପ୍ ଦ୍ଵାରା ଭିନ୍ନ ଅଟେ।2.  ଆଲକିନ୍ (Alkenes): ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ। ଏହାର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଇଥିନ୍ (C₂H₄), ପ୍ରୋପିନ୍ (C₃H₆), ବ୍ୟୁଟିନ୍ (C₄H₈) ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅତି କମରେ ଗୋଟିଏ ଦ୍ଵିବନ୍ଧ (double bond) ଥାଏ।3.  ଆଲକାଇନ୍ (Alkynes): ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ₋₂। ଏହାର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଇଥାଇନ୍ (C₂H₂), ପ୍ରୋପାଇନ୍ (C₃H₄), ବ୍ୟୁଟାଇନ୍ (C₄H₆) ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅତି କମରେ ଗୋଟିଏ ତ୍ରିବନ୍ଧ (triple bond) ଥାଏ।4.  ଆଲକୋହଲ୍ (Alcohols): ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ -OH (ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସିଲ୍) ଗ୍ରୁପ୍ ଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମିଥାନୋଲ୍ (CH₃OH), ଇଥାନୋଲ୍ (C₂H₅OH), ପ୍ରୋପାନୋଲ୍ (C₃H₇OH) ଇତ୍ୟାଦି। Question 6: ଇଥାନଲ୍ ଓ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ମଧ୍ୟରେ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଧମରେ ପ୍ରଭେଦ ଲେଖ Answer: ଇଥାନଲ୍ (Ethanol) ଓ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ (Ethanoic Acid) ମଧ୍ୟରେ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭେଦ: ଇଥାନଲ୍ ଏବଂ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ଉଭୟେ କାର୍ବନିକ ଯୌଗିକ ଅଟନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଗଠନ ଓ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଉଭୟଙ୍କ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମରେ ଅନେକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଭୌତିକ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭେଦ: 1. ଅବସ୍ଥା (State):ଇଥାନଲ୍: ସାଧାରଣ

Question 1: ନିମୁଲିଖିତ କେଉଁ ଯୋଡା ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ (a) ହୋଡ଼ିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବାଧାତୁ । (b) ମ୍ୟାଗ୍ରେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତ୍ରୁ (c) ଫେରସ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତ୍ର (d) ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ଭା ଧାତ୍ରୁ । Answer: ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସେତେବେଳେ ଘଟିଥାଏ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଏକ କମ୍ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁକୁ ତାର ଲବଣ ଦ୍ରବଣରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ [୨୦]। ଏହା ଜାଣିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ଧାତୁମାନଙ୍କର କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶ୍ରେଣୀ (Reactivity Series) ଦେଖିବାକୁ ପଡିବ। ଧାତୁମାନଙ୍କର କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶ୍ରେଣୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି (କ୍ରମଶଃ କମୁଥିବା କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଅନୁସାରେ): Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > H > Cu > Hg > Ag > Au [୨୨]। ଏହି କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶ୍ରେଣୀ ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ଧାତୁ ଶ୍ରେଣୀରେ ଉପରେ ଥାଏ, ତାହା ତାର ଲବଣ ଦ୍ରବଣରୁ ତଳେ ଥିବା ଧାତୁକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଆସନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିକଳ୍ପକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା: (a) ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ: ସୋଡିୟମ୍ (Na) ତମ୍ବା (Cu) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ତମ୍ବା ଧାତୁ ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସୋଡିୟମ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ [NA]। (b) ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତୁ: ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg) ଏଲୁମିନିୟମ୍ (Al) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତୁ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ [NA]। (c) ଫେରସ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତୁ: ଲୌହ (Fe) ସିଲ୍ଭର୍ (Ag) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତୁ ଫେରସ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ଲୌହକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ [NA]। (d) ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ: ତମ୍ବା (Cu) ସିଲ୍ଭର୍ (Ag) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ତମ୍ବା ଧାତୁ ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍ଭର୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ [୨୦]। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହେବ [NA]: Cu(s) + 2AgNO3(aq) → Cu(NO3)2(aq) + 2Ag(s) [NA] ତେଣୁ, (d) ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ ଯୋଡା ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବ [NA]। Question 2: ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ଲୁହା ତାୱାକୁ କଳଙ୍କି ନିରୋଧପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରି ହେବ ? (a) ଗ୍ରୀକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା (b) ରଙ୍ଗ ପ୍ରଲେପ ଦ୍ୱାରା (c) ଜିଲ୍ଲର ଆବରଣ ପ୍ରୟୋଗ ଦାରା (d) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା Answer: ଲୁହା ତାୱାକୁ କଳଙ୍କିରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରଣାଳୀ ରହିଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: 1. ରଙ୍ଗ ପ୍ରଲେପ (Painting): ଲୁହା ତାୱା ଉପରେ ରଙ୍ଗର ଏକ ଆସ୍ତରଣ ଦେଲେ, ଏହା ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାକୁ ରୋକିଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, କଳଙ୍କି ଲାଗିବାର ସମ୍ଭାବନା କମିଯାଏ। ରଙ୍ଗ ଏକ ଭୌତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। 2. ଗ୍ରୀଜ୍ ପ୍ରୟୋଗ (Applying Grease): ଲୁହା ତାୱା ଉପରେ ଗ୍ରୀଜ୍ ଲଗାଇଲେ ଏହା ଏକ ଜଳ-ନିରୋଧକ ଆସ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଆସ୍ତରଣ ଲୁହାକୁ ଓଦା ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ, ଯାହା କଳଙ୍କି ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଅଟେ। 3. ଜିଙ୍କର ଆବରଣ (Galvanization): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା ତାୱାକୁ ତରଳ ଜିଙ୍କ୍ରେ ବୁଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଏ। ଜିଙ୍କ୍ ଲୁହା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସହଜରେ କ୍ଷୟ ହୋଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ଲୁହାକୁ କଳଙ୍କି ଲାଗିବାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଯଦି ଜିଙ୍କ୍ ଆସ୍ତରଣ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତଥାପି ଏହା ଲୁହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ, କାରଣ ଜିଙ୍କ୍ ପ୍ରଥମେ କ୍ଷୟ ହୋଇ ଲୁହାକୁ ବଞ୍ଚାଇଥାଏ। ଏହାକୁ sacrificial protection କୁହାଯାଏ। 4. ମିଶ୍ରଧାତୁ ତିଆରି (Alloy Formation): ଲୁହାକୁ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ସହିତ ମିଶାଇ ମିଶ୍ରଧାତୁ ତିଆରି କଲେ, ଏହାର କଳଙ୍କି ନିରୋଧକ ଗୁଣ ବଢ଼ିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଷ୍ଟେନଲେସ୍ ଷ୍ଟିଲ୍ ଲୁହା, କ୍ରୋମିୟମ୍ ଏବଂ ନିକେଲ୍ର ଏକ ମିଶ୍ରଣ, ଯାହା କଳଙ୍କି ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିରୋଧକ ଅଟେ। 5. କ୍ରୋମ ପ୍ଲେଟିଂ (Chrome Plating): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା ତାୱା ଉପରେ କ୍ରୋମିୟମ୍ର ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ଦିଆଯାଏ। କ୍ରୋମିୟମ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଳଙ୍କି ନିରୋଧକ ଏବଂ ଏହା ଲୁହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସହିତ, କ୍ରୋମିୟମ୍ ଆସ୍ତରଣ ତାୱାକୁ ଏକ ଚିକ୍କଣ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ଦେଇଥାଏ। Question 3: ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅମ୍ଳଳାନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ । ନିମ୍ନ ଉତ୍ତରରୁ ଉକ୍ତ ମୌଳିକଟି ବାଛ(a) କ୍ୟାଲ୍ସିୟମ୍ (b)  କାବିନ୍ (c)  ସିଲିକନ୍ (d) ଆଇରନ୍ । Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଏକ ମୌଳିକ ଧାତୁର ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ବିଷୟରେ ଅଟେ, ଯାହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଆମେ କ୍ୟାଲସିୟମ (Ca) ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା। କ୍ୟାଲସିୟମ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CaO) ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ଅଟେ। ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ହୋଇ କ୍ୟାଲସିୟମ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସାଇଡ୍ (Ca(OH)2) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣ। ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ: 1. କ୍ୟାଲସିୟମ ଓ ଅମ୍ଳଜାନର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: 2Ca(s) + O2(g) → 2CaO(s)2. କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ର ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: CaO(s) + H2O(l) → Ca(OH)2(aq) ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉତ୍ତାପ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। କ୍ୟାଲସିୟମ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସାଇଡ୍, ଯାହା ଚୂନ ପାଣି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା, ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: କାର୍ବନ (C), ସିଲିକନ (Si), ଏବଂ ଲୌହ (Fe)। କିନ୍ତୁ କାର୍ବନ ଏବଂ ସିଲିକନ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ସେତେଟା ଦ୍ରବଣୀୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଲୌହ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲୌହ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଦ୍ରବଣୀୟତା କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍। ଏଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି କ୍ୟାଲସିୟମ (Ca)। Question 4: ଖାଦ୍ୟ ଡବାଗୁଡ଼ିକରେ ଜିଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରଲେପ ନ ହୋଇ ଟିଶରେ ହୋଇଥାଏ କାରଣ – (a) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଟେ । (b) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ । (c) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ।(d) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ Answer: ଖାଦ୍ୟ ଡବାଗୁଡ଼ିକରେ ଜିଙ୍କ୍ ବଦଳରେ ଟିଣର ପ୍ରଲେପ ଦିଆଯିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ। ଯଦି ଡବାରେ କୌଣସି କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ଜିଙ୍କ୍ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରେ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ବିଷାକ୍ତ କରିପାରେ। ଟିଣ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାର ସମ୍ଭାବନା କମ୍ ଥାଏ, ତେଣୁ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ। ଟିଣ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। Question 5: ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ହାଡ଼ୁଡ଼ି, ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଟେରୀ, ଗୋଟିଏ ବଲ୍ବ, ତାର ଏବଂ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱିର୍ ଦିଆଯାଇଛି (a) ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁର ନମୁନାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବ ? (b) ଏହି ପରୀକ୍ଷାର ଉପଯୋଗିତାକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (Assess) କରି ଧାତବ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ମାଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ Answer: ତୁମକୁ କିଛି ଉପକରଣ ଦିଆଯାଇଛି ଯେପରିକି ହାତୁଡ଼ି, ବ୍ୟାଟେରୀ, ବଲ୍ବ, ତାର ଏବଂ ସୁଇଚ୍। ଏହି ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଣାଳୀ: 1.  ପ୍ରଥମେ, ଦିଆଯାଇଥିବା ନମୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବରେ ଦେଖନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ, ଆକାର ଏବଂ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ।2.  ହାତୁଡ଼ି ସାହାଯ୍ୟରେ ନମୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ପିଟି ଦେଖନ୍ତୁ। ଯଦି ନମୁନାଟି ପିଟିବା ଦ୍ଵାରା ଭାଙ୍ଗି ନଯାଇ ଚେପଟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଏକ ଧାତୁ ହୋଇପାରେ। କାରଣ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ନମନୀୟ (malleable) ହୋଇଥାନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯଦି ନମୁନାଟି ପିଟିବା ଦ୍ଵାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଏକ ଅଧାତୁ ହୋଇପାରେ।3.  ବର୍ତ୍ତମାନ, ବ୍ୟାଟେରୀ, ବଲ୍ବ, ତାର ଏବଂ ସୁଇଚ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ ସର୍କିଟ୍ ତିଆରି କରନ୍ତୁ।4.  ଏହି ସର୍କିଟ୍ ସହିତ ନମୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀତା ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଯଦି ବଲ୍ବଟି ଜଳେ, ତେବେ ନମୁନାଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଏକ ଧାତୁ ହୋଇପାରେ। କାରଣ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯଦି ବଲ୍ବଟି ନ ଜଳେ, ତେବେ ନମୁନାଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଏକ ଅଧାତୁ ହୋଇପାରେ। ଉପଯୋଗିତା:ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କଠିନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଭଙ୍ଗୁର ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ଵାରା ଆମେ ସହଜରେ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବା। ଏହି ପରୀକ୍ଷା କେବଳ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଭୌତିକ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦିଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ନମନୀୟ ଏବଂ ତନ୍ୟ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଭଙ୍ଗୁର ଅଟନ୍ତି। ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଉପଯୋଗୀ। ଏହା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଧାତୁ

Question 1: ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବଣ ଲାଲ୍ ଲିଟ୍ମସ୍କୁ ନୀଳରେ ପରିଣତ କରେ, ଏହାର pH ସମ୍ଭବତଃ ହୋଇଥିବ : (a) 1  (b) 4 (c) 5 (d)  10 Answer: ଅମ୍ଳ (Acid): ଅମ୍ଳଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଦରେ ଖଟା ଏବଂ ନୀଳ ଲିଟମସ୍କୁ ଲାଲ୍ କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର pH ମୂଲ୍ୟ 7 ରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ।କ୍ଷାରକ (Base): କ୍ଷାରକଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଦରେ ଖାରିଆ ଏବଂ ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍କୁ ନୀଳ କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର pH ମୂଲ୍ୟ 7 ରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ।pH ସ୍କେଲ୍ (pH Scale): pH ସ୍କେଲ୍ ଏକ ଦ୍ରବଣର ଅମ୍ଳୀୟ କିମ୍ବା କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ମାପିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା 0 ରୁ 14 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ 7 ହେଉଛି ନିରପେକ୍ଷ (ଉଦାସୀନ)। ଯେହେତୁ ଦ୍ରବଣଟି ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍କୁ ନୀଳ କରୁଛି, ତେଣୁ ଏହା ଏକ କ୍ଷାରକ। କ୍ଷାରକର pH ମୂଲ୍ୟ 7 ରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଦିଆଯାଇଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ, 10 ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର, କାରଣ ଏହା 7 ରୁ ଅଧିକ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ (1, 4, ଏବଂ 5) 7 ରୁ କମ୍, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳୀୟ ଏବଂ ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍କୁ ନୀଳ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। Question 2: ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବଣ ଅଣ୍ଡା ଖୋଳପା ଖଣ୍ଡଗୁଡିକ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଏହା ଚୂନପାଣିକୁ ଦୁଧିଆ କରିଦିଏ । ଏହି ଦ୍ରବଣଟିରେ ଅଛି (a) NaCl (b)  HCl (c) LiCl (d) KCI Answer: ଅଣ୍ଡା ଖୋଳପାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (CaCO3) ଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଅମ୍ଳ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ, ସେତେବେଳେ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO2) ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ। ଏହି କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଚୂନପାଣି ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏହାକୁ ଦୁଧିଆ କରିଦିଏ।ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି:CaCO3(s) + 2HCl(aq) → CaCl2(aq) + H2O(l) + CO2(g)Ca(OH)2(aq) + CO2(g) → CaCO3(s) + H2O(l)ଏଣୁ, ଦିଆଯାଇଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ HCl (ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍) ଅଣ୍ଡା ଖୋଳପା ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ, ଯାହା ଚୂନପାଣିକୁ ଦୁଧିଆ କରିଦେବ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ (NaCl, LiCl, KCl) ଲବଣ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଅଣ୍ଡା ଖୋଳପା ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବେ ନାହିଁ। Question 3: 10 ମିଲିଲି NaHOର ଏକ ଦ୍ରବଣ 8 ମିଲିଲି ପରିମାଣର ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ HCl ଦ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରଶମିତ ହୋଇଯାଏ । 20 ମିଲିଲି ପରିମାଣର ସେହି NaOH ଦ୍ରବଣକୁ ସମ୍ପୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଡ଼ୁଥିବା ଉଲ୍ଡ HCI ଦ୍ରବଣର ପରମାଣ ହେବ : (a) 4 ମିଲିଲି (b) 8 ମିଲିଲି (c) 12 ମିଲିଲି (d) 16 ମିଲିଲି Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଶମନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Neutralization reaction) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପ୍ରଶମନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଏକ ଅମ୍ଳ (Acid) ଓ ଏକ କ୍ଷାରକ (Base) ପରସ୍ପର ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ (Salt) ଓ ଜଳ (Water) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏଠାରେ, ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ (NaOH) ଏକ କ୍ଷାରକ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ଏକ ଅମ୍ଳ। ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, 10 ମିଲିଲିଟର NaOH ଦ୍ରବଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ 8 ମିଲିଲିଟର HCl ଦ୍ରବଣ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାନ୍ଦ୍ରତାର NaOH ଦ୍ରବଣର 10 ମିଲିଲିଟରକୁ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ ସେହି ସାନ୍ଦ୍ରତାର HCl ଦ୍ରବଣର 8 ମିଲିଲିଟର ଆବଶ୍ୟକ। ଏବେ ଆମେ ଜାଣିବା ଯେ 20 ମିଲିଲିଟର NaOH ଦ୍ରବଣକୁ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ କେତେ HCl ଦ୍ରବଣ ଦରକାର। ଏହାକୁ ଆମେ ସମାନୁପାତ ନିୟମ (Rule of Proportion) ଅନୁସାରେ ସମାଧାନ କରିପାରିବା: ଯଦି 10 ମିଲିଲିଟର NaOH ପାଇଁ 8 ମିଲିଲିଟର HCl ଆବଶ୍ୟକ,ତେବେ 20 ମିଲିଲିଟର NaOH ପାଇଁ କେତେ HCl ଆବଶ୍ୟକ? ଏହାକୁ ଗାଣିତିକ ଭାବେ ଏମିତି ଲେଖାଯାଇପାରେ:(10 ମିଲିଲିଟର NaOH / 8 ମିଲିଲିଟର HCl) = (20 ମିଲିଲିଟର NaOH / x ମିଲିଲିଟର HCl) ଏଠାରେ, x ହେଉଛି ଆବଶ୍ୟକ HClର ପରିମାଣ। xର ମୂଲ୍ୟ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ସମୀକରଣଟିକୁ ସମାଧାନ କରିବା: x = (20 ମିଲିଲିଟର NaOH * 8 ମିଲିଲିଟର HCl) / 10 ମିଲିଲିଟର NaOHx = 160 / 10x = 16 ମିଲିଲିଟର ତେଣୁ, 20 ମିଲିଲିଟର NaOH ଦ୍ରବଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ 16 ମିଲିଲିଟର HCl ଦ୍ରବଣ ଆବଶ୍ୟକ। Question 4: ନିମୁଲିଖିତ ଔଷଧକୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ରୋଗକୁ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ? (a) ପ୍ରତିକେବିକୀ (antibiotics) (b) ପୀଡାହାରୀ (Analgesic) (c) ପ୍ରତି–ଅମ୍ଲ (Antacid) (d) ଜୀବାଣ୍ଡନାଶିକ (Antiseptic) Answer: ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସାଧାରଣ ସମସ୍ୟା ଯାହା ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅମ୍ଳ ଉତ୍ପାଦନ ହେତୁ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ପେଟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ଅସୁସ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ସମସ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରତି-ଅମ୍ଳ (Antacids) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ପ୍ରତି-ଅମ୍ଳ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ଔଷଧ ଯାହା ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଥିବା ଅତିରିକ୍ତ ଅମ୍ଳକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଥାଏ। Question 5: ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ ଏବଂ ତା’ପରେ ସମତ୍ରୁଲ ସମୀକରଣ ଲେଖ ଯେତେବେଳେ : (a)  ଲଘୁ ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଜିଙ୍କ୍ କରିକାଗୁଡିକ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ (b)  ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ ପାତ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ (c)  ଲଘୁ ସଲ୍ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏହିଡ୍ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଗୁଣ୍ଡ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ (d)  ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରକ୍ ଏସଡ୍ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ ସହତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ Answer: ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ସମୀକରଣ ଏବଂ ସମତୁଲ ସମୀକରଣ ଲେଖିପାରିବା: (a) ଲଘୁ ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଜିଙ୍କ୍ କରିକାଗୁଡିକ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ:ଶବ୍ଦ ସମୀକରଣ: ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ + ଜିଙ୍କ୍ → ଜିଙ୍କ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: H2SO4(aq) + Zn(s) → ZnSO4(aq) + H2(g) (b) ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ ପାତ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ:ଶବ୍ଦ ସମୀକରଣ: ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ + ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ → ମ୍ୟାଗ୍‌ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: 2HCl(aq) + Mg(s) → MgCl2(aq) + H2(g) (c) ଲଘୁ ସଲ୍ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏହିଡ୍ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଗୁଣ୍ଡ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ:ଶବ୍ଦ ସମୀକରଣ: ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ + ଏଲୁମିନିୟମ୍ → ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: 3H2SO4(aq) + 2Al(s) → Al2(SO4)3(aq) + 3H2(g) (d) ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରକ୍ ଏସଡ୍ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ ସହତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ:ଶବ୍ଦ ସମୀକରଣ: ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ + ଲୁହା → ଲୌହ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: 2HCl(aq) + Fe(s) → FeCl2(aq) + H2(g) Question 6: ଆଲ୍‌କ‌ହଲ୍ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକୋକ୍ ଭଳି ଯୌଗିକଗୁଡିକରେ ମଧ୍ୟ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଅଛି କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକୁ ଅମ୍ଳର ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇ ନାହିଁ । ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ “ତ୍ରୁମ ପାଇଁ କାମ” ପରୀକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣନା କର । Answer: ଆଲ୍‌କ‌ହଲ୍ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭଳି ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅମ୍ଳ ଶ୍ରେଣୀରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ ଏକ ସରଳ ପରୀକ୍ଷା କରିପାରିବା। ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ:ଏକ ବ୍ୟାଟେରୀ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: 9V ବ୍ୟାଟେରୀ)ଦୁଇଟି ଧାତୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍ (ଗ୍ରାଫାଇଟ୍ ରଡ୍ ବା ଷ୍ଟିଲ୍ ତାର)ଏକ ବଲ୍ବ ଏବଂ ତାରଏକ ବିକର କିମ୍ବା ପାତ୍ରପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ରବଣ: ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) (ଅମ୍ଳ ଭାବରେ), ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ (NaOH) (କ୍ଷାର ଭାବରେ), ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଦ୍ରବଣ (C6H12O6), ଏବଂ ଆଲକୋହଲ୍ ଦ୍ରବଣ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଇଥାନଲ୍, C2H5OH)।ଲିଟମସ୍ କାଗଜ (ନୀଳ ଓ ଲାଲ୍) ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ: 1.  ସର୍କିଟ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ବ୍ୟାଟେରୀ ସହିତ ବଲ୍ବ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ତାର ସାହାଯ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ କରନ୍ତୁ। ଏହା ଏକ ସରଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସର୍କିଟ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।2.  ଦ୍ରବଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଏବଂ ଆଲକୋହଲ୍‌କୁ ପାଣିରେ ମିଶାଇ ଦ୍ରବଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ସେହିପରି HCl ଏବଂ NaOHର ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ।3.  ପରୀକ୍ଷା:ପ୍ରଥମେ, ବିକରରେ HCl ଦ୍ରବଣ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଥିରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଡ଼ାନ୍ତୁ। ଦେଖନ୍ତୁ ବଲ୍ବ ଜଳୁଛି କି ନାହିଁ। ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବେ ଯେ ବଲ୍ବଟି ଜଳିବ। ଏହା ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ HCl ଦ୍ରବଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ ଅଟେ। ଲିଟମସ୍ କାଗଜରେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ ଏହା ନୀଳ ଲିଟମସ୍କୁ ଲାଲ୍ କରିବ।ଏହାପରେ, ବିକରରେ NaOH ଦ୍ରବଣ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଡ଼ାନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ବଲ୍ବ ଜଳିବ। ଏହା ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ NaOH ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ ଅଟେ। ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜରେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ ଏହା ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍କୁ ନୀଳ କରିବ।ବର୍ତ୍ତମାନ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଦ୍ରବଣ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଡ଼ାନ୍ତୁ। ଆପଣ ଦେଖିବେ ଯେ ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ। ଏହା ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଦ୍ରବଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ ନୁହେଁ। ଲିଟମସ୍ କାଗଜରେ ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।ଶେଷରେ, ଆଲକୋହଲ୍ ଦ୍ରବଣ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଡ଼ାନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ। ଏହା ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ ଆଲକୋହଲ୍ ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ ନୁହେଁ। ଲିଟମସ୍ କାଗଜରେ ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଫଳାଫଳ ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣ:ଏହି ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ HCl ଏବଂ NaOH ଦ୍ରବଣରେ

Question 1: ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ଉକ୍ତିଗୁଡିକ ଠିକ୍ ନୁହେଁ ?2PbO(s) + C(s) (a)    ଲେଡ୍ (Pb) ବିଜାରିତ ହେଉଛି (b)   କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO,) ଜାରିତ ହେଉଛି (c)    କାର୍ବନ (C) ଜାରିତ ହେଉଛି (d)   ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (PbO) ବିଜାରିତ ହେଉଛି (i) (a) ଓ (b) (ii) (a)   ଓ  (c) ( iii) (a), (b) ଓ (c) (iv)   ସମସ୍ତ ଉକ୍ତି Answer: ପ୍ରଦତ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ହେଉଛି: 2PbO(s) + C(s) → 2Pb(s) + CO2(g). ଏହା ଏକ ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Redox Reaction)। ଏଥିରେ କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଜାରିତ ହେଉଛି ଓ କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ବିଜାରିତ ହେଉଛି ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି: (i) (a) ଓ (b) ।ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଏଥିରେ ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ବିଜାରିତ ହୋଇ ଲେଡ୍ ଧାତୁରେ ପରିଣତ ହେଉଛି ଏବଂ କାର୍ବନ ଜାରିତ ହୋଇ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହେଉଛି। Question 2: ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଏକ (a) ସଂଶ୍ଲେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (b) ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (C) ବିଘଟନ  ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (d) ବିସ୍ଥାପନ  ପ୍ରତିକ୍ରିୟା Answer: 1. ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି : 2PbO(s) + C(s) → 2Pb(s) + CO2(g) ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, କାର୍ବନ ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ରୁ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରୁଛି। ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ ଏକ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକକୁ ତାହାର ଯୌଗିକରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ କାର୍ବନ ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରତି ଲେଡ୍ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରୁଛି। ତେଣୁ, ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଏକ (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡିକ ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସହିତ ସଙ୍ଗତି ରଖୁନାହାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଯଦି ଦୁଇଟି ପଦାର୍ଥ ମିଶି ଗୋଟିଏ ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥାନ୍ତି ତେବେ ତାହା ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେବ। ସେହିପରି ଭାବେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରିବ। Question 3: ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍‌କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ କଂଶ ଘଟେ ? ଠିକ୍ ଉତ୍ତରରେ ଟିକ୍ (✔) ଚିହ୍ନ ଦିଆ (a)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଙ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । (b)   କ୍ଲୋରନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । (c)   କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟେ ନାହିଁ (d)    ଲୋହ ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । Answer: ଠିକ୍ ଉତ୍ତର (a)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଙ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍‌କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା (Fe) ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ (H₂) ଏବଂ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (FeCl₂) ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଘଟିଥାଏ:1.  ପ୍ରଥମେ, ଲୁହା ଗୁଣ୍ଡକୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶାଯାଏ ।2.  ଲୁହା ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବା ପରେ, ଲୁହା ପରମାଣୁ ଏହାର ଦୁଇଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ହରାଇଥାଏ ଏବଂ Fe2+ ଆୟନରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।3.  ଏହି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ (H+) ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ (H₂) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।4.  ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଆୟନ (Cl-) ଲୁହା ଆୟନ (Fe2+) ସହିତ ମିଶି ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (FeCl₂) ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ।ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇପାରିବ:Fe(s) + 2HCl(aq) → FeCl₂(aq) + H₂(g) Question 4: ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କଂଣ ? ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକ କାହିଁକି ସମତ୍ରଲ ହେବା ଉଚିତ ? Answer: ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ସମୀକରଣ ଯେଉଁଥିରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଥାଏ। ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (law of conservation of mass) ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପରମାଣୁ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଥାଏ।ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ସମତୁଲ କରିବାର ପଦ୍ଧତି ଏଠାରେ ଦିଆଗଲା:1. ସମୀକରଣ ଲେଖନ୍ତୁ: ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ (reactants) ଓ ଉତ୍ପାଦ (products) ମାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ସମୀକରଣଟି ଲେଖନ୍ତୁ।2. ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରନ୍ତୁ: ସମୀକରଣର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରନ୍ତୁ।3. ସମତୁଲ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ: ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳ ଯୌଗିକରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକୁ ସମତୁଲ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ। ଏକାଧିକ ମୌଳିକ ଥିବା ଯୌଗିକକୁ ପ୍ରଥମେ ସମତୁଲ କରନ୍ତୁ।4. ଗୁଣାଙ୍କ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ: ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସମାନ କରିବା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର ଆଗରେ ଗୁଣାଙ୍କ (coefficients) ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ଆପଣ ସୂତ୍ରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ଗୁଣାଙ୍କ ବଦଳାଇ ପାରିବେ।5. ପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ: ସମସ୍ତ ମୌଳିକ ସମତୁଲ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦୋହରାନ୍ତୁ। ଶେଷରେ, ସମୀକରଣର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଅଛି କି ନାହିଁ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।6. ସରଳ କରନ୍ତୁ: ଯଦି ସମସ୍ତ ଗୁଣାଙ୍କ ଏକ ସାଧାରଣ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ସରଳ କରି ସର୍ବନିମ୍ନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ। ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ?ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ: ସମତୁଲ କରିବା ଦ୍ଵାରା ଏହି ନିୟମ ପାଳନ ହୁଏ, ଯାହା କହେ ଯେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।ସଠିକ୍ ଗଣନା: ଏହା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପଦାର୍ଥର ପରିମାଣ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ସୂଚନା ଦିଏ, ଯାହା ରାସାୟନିକ ଗଣନା (stoichiometry) ପାଇଁ ଜରୁରୀ ଅଟେ।ପରୀକ୍ଷାଗାର କାର୍ଯ୍ୟ: ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବା ସମୟରେ କେତେ ପରିମାଣର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହେବ, ତାହା ସମତୁଲ ସମୀକରଣରୁ ଜଣାପଡେ।ଶିଳ୍ପ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବଂ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦ ପାଇବା ପାଇଁ ସମତୁଲ ସମୀକରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଲୌହ ଓ ଜଳର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ଲୌହ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ସମୀକରଣକୁ ନିଆଯାଉ:Fe + H2O -> Fe3O4 + H2 ଏହାକୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ, ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା:1.  Fe କୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ: 3Fe + H2O -> Fe3O4 + H22.  O କୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ: 3Fe + 4H2O -> Fe3O4 + H23.  H କୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ: 3Fe + 4H2O -> Fe3O4 + 4H2 Question 5: ନିମୁଲିଖିତ ଉକ୍ତିଗୁଡିକୁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ଲେଖି ସେଗୁଡିକ ସମତ୍ରୁଲ କର । (a)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ ଏମୋନିଆ ହୁଏ (b)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁରେ ଜଳଲେ ଜଳ ଓ ସଲ୍ଫର୍ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ହୁଏ । (c)     ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଅବକ୍ଷେପ ଏବଂ ଏଲ୍ତମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମଳେ । (d)    ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋକେନ୍ ଖ୍ୟାସ୍ ଉପୂର୍ନ କରେ । Answer: ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ସମତ୍ରୁଲ ସମୀକରଣ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: (a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ ଏମୋନିଆ ହୁଏ ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: H2(g) + N2(g) → NH3(g) ସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 3H2(g) + N2(g) → 2NH3(g) ଏହି ସମୀକରଣରେ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନର ତିନୋଟି ଅଣୁ (3H2) ନାଇଟ୍ରୋଜେନର ଏକ ଅଣୁ (N2) ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଦୁଇଟି ଏମୋନିଆ ଅଣୁ (2NH3) ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି1 …। (b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁରେ ଜଳଲେ ଜଳ ଓ ସଲ୍ଫର୍ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ହୁଏ । ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: H2S(g) + O2(g) → H2O(l) + SO2(g) ସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 2H2S(g) + 3O2(g) → 2H2O(l) + 2SO2(g) ଏହି ସମୀକରଣରେ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ର ଦୁଇଟି ଅଣୁ (2H2S) ଅମ୍ଳଜାନର ତିନୋଟି ଅଣୁ (3O2) ସହିତ ଜଳି ଦୁଇଟି ଜଳର ଅଣୁ (2H2O) ଏବଂ ଦୁଇଟି ସଲ୍ଫର୍ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ର ଅଣୁ (2SO2) ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି1 …। (c) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଅବକ୍ଷେପ ଏବଂ ଏଲ୍ତମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମଳେ । ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: BaCl2(aq) + Al2(SO4)3(aq) → BaSO4(s) + AlCl3(aq) ସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 3BaCl2(aq) + Al2(SO4)3(aq) → 3BaSO4(s) + 2AlCl3(aq) ଏହି ସମୀକରଣରେ, ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ତିନୋଟି ଅଣୁ (3BaCl2) ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ର ଏକ ଅଣୁ (Al2(SO4)3) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ତିନୋଟି ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ର ଅଣୁ (3BaSO4) ଅବକ୍ଷେପ ଭାବରେ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ଅଣୁ (2AlCl3) ଦ୍ରବଣ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି1 …। ଏହା ଏକ ଦ୍ୱିବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା4 …। (d) ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋକେନ୍ ଖ୍ୟାସ୍ ଉପୂର୍ନ କରେ । ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: K(s) + H2O(l) → KOH(aq) + H2(g) ସମତ୍ରୁଲ