admin

Question 1: ପରିସଂସ୍ଥାର ଗାଠନିକ ଉପାଦାନର ଏକ ବିବରଣୀ ଦିଆ Answer: ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ଏକ ଗାଠନିକ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ଅଜୀବ (ମାଟି, ପାଣି, ଏବଂ ପବନ) ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରିଥାନ୍ତି। ପରିସଂସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ଗାଠନିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: 1. ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Components): ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବନକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି:ଜଳବାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରକ: ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା, ଆଲୋକ, ଏବଂ ପବନ। ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବଣ୍ଟନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାନ୍ତି।ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ: ଜଳ, ଅଙ୍ଗାରକ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଗନ୍ଧକ, ଏବଂ ଫସଫରସ୍ ପରି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଜୀବଭୂତ ରାସାୟନିକ ଚକ୍ରରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି।ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ: ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ନେହସାର, ଏବଂ ଶ୍ୱେତସାର ପରି ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମାଟିରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି। 2. ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଉତ୍ପାଦକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି। ସେମାନେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ସ ଅଟନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଘାସ, ଗଛ ଏବଂ ଶୈବାଳ ଇତ୍ୟାଦି। 3. ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଭକ୍ଷକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଯେପରିକି ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ (ଘାସ ଖାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ)। ଉଦାହରଣ: ଗାଈ, ଛେଳି, ଓ କୀଟପତଙ୍ଗ।ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumers): ଏମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଯେପରିକି ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀ। ଉଦାହରଣ: ବେଙ୍ଗ, ସାପ।ତୃତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumers): ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାଂସାହାରୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ: ସିଂହ, ବାଘ। 4. ଅପଘଟକ (Decomposers): ଅପଘଟକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଅଣୁଜୀବ (ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ କବକ) ଯେଉଁମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୋଷକ ଚକ୍ରକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡିତ ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ଉପାଦାନର ପ୍ରବାହ ଘଟିଥାଏ, ଯାହା ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ସୁସ୍ଥ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ରଖେ। ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food chain), ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy flow), ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient cycle) ଏବଂ ସମସ୍ଥିତି (Homeostasis) ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଗଛ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ, ହରିଣ ହେଉଛି ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ, ବାଘ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ, ଏବଂ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଓ କବକ ହେଉଛନ୍ତି ଅପଘଟକ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହିତ ସନ୍ତୁଳିତ ଭାବରେ ରହି ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ, ପରିସଂସ୍ଥାର ଗାଠନିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନକୁ ସମ୍ଭବ କରିଥାଏ। Question 2: ଖାଦ୍ୟ ଶୂଙ୍ଗଳ ଓ  ଏହାର  ମହତ୍ତ୍ୱ  ଆଲୋଚନା  କରା Answer: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain) ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏହା ଏକ ସରଳ ରେଖା ପରି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପରସ୍ପରକୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: 1.  ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ। ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରି ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଘାସ, ଗଛ, ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ଇତ୍ୟାଦି। 2.  ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ତୃଣଭୋଜୀ (Herbivores) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଗାଈ, ଛେଳି, ହରିଣ, ପଙ୍ଗପାଳ ଇତ୍ୟାଦି।ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumers): ଏମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କୁ ମାଂସାହାରୀ (Carnivores) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ବେଙ୍ଗ, ଶିଆଳ, ବିଲୁଆ ଇତ୍ୟାଦି।ତୃତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumers): ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ମାଂସାହାରୀ ଅଟନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ସାପ, ବାଘ, ସିଂହ ଇତ୍ୟାଦି। 3.  ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ସରଳ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, କବକ ଇତ୍ୟାଦି। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ପ୍ରକ୍ରିୟା: 1.  ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ: ଉତ୍ପାଦକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। 2.  ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍ପାଦକମାନେ ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି। 3.  ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ: ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ଷକମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କଠାରୁ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ। 4.  ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ: ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନେ ଖାଇଲେ ଶକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ। 5.  ଅପଘଟନ ଏବଂ ପୁନଃବ୍ୟବହାର: ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଅପଘଟକମାନେ ବିଘଟନ କଲା ପରେ ସେଥିରୁ ବାହାରୁଥିବା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ମହତ୍ତ୍ୱ:ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହିଥାଏ।ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ: ଏହା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି କିପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି ତାହା ଦର୍ଶାଏ।ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପୁନଃବ୍ୟବହାର: ଅପଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁନଃବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।ଜୈବ ବିବିଧତା: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଉଦାହରଣ:ଘାସ → ପଙ୍ଗପାଳ → ବେଙ୍ଗ → ସାପ → ଛଞ୍ଚାଣଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ → କ୍ଷୁଦ୍ର ମାଛ → ବଡ଼ ମାଛ → ସିଲ୍ଫଳ → ଝିଣ୍ଟିକା → ବେଙ୍ଗ → ସାପ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶରେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରବାହକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରାଇଥାଏ। ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ହରିଣ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚେ। ବାଘ ହରିଣକୁ ଖାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାଘ ମରିଯାଏ, ତାହାର ଶରୀରକୁ ଅପଘଟକମାନେ ବିଘଟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲିକା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜଟିଳ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। Question 3:  ଜୀବମଣ୍ଡଳର  ଗଠନ  ଓ  ଉପାଦାନ  ବର୍ଣ୍ଣନ  କରା Answer: ଜୀବମଣ୍ଡଳ (Biosphere) ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସେହି ଅଂଶ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ପୃଥିବୀର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ – ଜଳମଣ୍ଡଳ (Hydrosphere), ବାୟୁମଣ୍ଡଳ (Atmosphere) ଏବଂ ଅଶ୍ମମଣ୍ଡଳ (Lithosphere)ର ମିଳନସ୍ଥଳ ଅଟେ। ଜୀବମଣ୍ଡଳ କେବଳ ଜୀବମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସମଗ୍ର ଜୀବଜଗତ ଏବଂ ଏଥିସହିତ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ପରିବେଶକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଜୀବମଣ୍ଡଳର ଗଠନ ଓ ଉପାଦାନ: 1.  ଜଳମଣ୍ଡଳ (Hydrosphere): ପୃଥିବୀରେ ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ଜଳର ଉତ୍ସକୁ ଜଳମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଝରଣା ଏବଂ ଭୂତଳ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜଳ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, ଏବଂ ଏହା ଜୀବମଣ୍ଡଳର ଏକ ଅବିচ্ছেଦ୍ୟ ଅଂଶ। 2.  ବାୟୁମଣ୍ଡଳ (Atmosphere): ପୃଥିବୀର ଚାରିପଟେ ଥିବା ବାୟୁର ଆବରଣକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen), ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen), ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ ରହିଥାଏ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କ୍ଷତିକାରକ ରଶ୍ମିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। 3.  ଅଶ୍ମମଣ୍ଡଳ (Lithosphere): ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ମାଟି, ପଥର, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ପର୍ବତକୁ ଅଶ୍ମମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବାସସ୍ଥାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ। 4.  ଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Biotic Components): ଜୀବମଣ୍ଡଳର ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ବସ୍ତୁ, ଯେପରିକି ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ ଆଦି ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରି ଜୀବମଣ୍ଡଳକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖନ୍ତି। ଜୀବମଣ୍ଡଳର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem): ଜୀବମଣ୍ଡଳ ଅନେକ ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ପରିସଂସ୍ଥା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଏକକ, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନ୍ତ ଏବଂ ଅଜୀବନ୍ତ ଉପାଦାନମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ କ୍ରିୟା ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି।ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycle): ଜୀବମଣ୍ଡଳରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଚକ୍ରାକାରରେ ଘୂରି ବୁଲନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ଯାଇ ପୁନର୍ବାର ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଫେରି ଆସେ।ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ

Question 1: ସୌର ବୁଲାର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଆ Answer: ସୌର ବୁଲାର (Solar Cooker) ଏକ ଏପରି ଉପକରଣ ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ରୋଷେଇ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାଳେଣୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର ନକରି କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ। ସୌର ବୁଲାରର ଗଠନ:ସୌର ଚୁଲାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: 1.  ଆଧାର ପାତ୍ର (Insulated Box): ଏହା ଏକ ବନ୍ଦ ଡବା ପରି, ଯାହା ଭିତରେ ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ପାତ୍ର ରଖାଯାଏ। ଏହି ପାତ୍ରଟି ଉତ୍ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭିତରର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଥାଏ। ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବାହାର ପାଖରେ କଳା ରଙ୍ଗର ପ୍ରଲେପ ଦିଆଯାଇଥାଏ, କାରଣ କଳା ରଙ୍ଗ ଅଧିକ ତାପ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ। 2.  ତାପଶୋଷୀ ଆଚ୍ଛାଦନ (Glass Cover): ଏହା ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ଏହା କାଚରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। କାଚ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ଭିତରର ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ପାତ୍ର ଭିତରେ ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଥାଏ। 3.  ପ୍ରତିଫଳକ (Reflector): ଏହା ଦର୍ପଣ ପରି ଏକ ଚିକ୍କଣ ପୃଷ୍ଠ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରକୁ ପଠାଇଥାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଆଲୁମିନିୟମ ଧାତୁ କିମ୍ବା କାଚରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତିଫଳକକୁ ଏପରି ଭାବରେ ଘୂରାଇ ହୁଏ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ସବୁବେଳେ ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ିବ। ସୌର ବୁଲାରର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:ସୌର ଚୁଲାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: 1.  ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ପ୍ରତିଫଳକ ଉପରେ ପଡ଼େ ଏବଂ ଏହା ଆଧାର ପାତ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। 2.  ଆଧାର ପାତ୍ରର କଳା ରଙ୍ଗ ସେହି କିରଣରୁ ତାପ ଶୋଷଣ କରେ ଏବଂ ପାତ୍ର ଭିତରର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ାଇଥାଏ। 3.  କାଚ ଆବରଣ ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଭିତରର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ି ରହେ। 4.  ଏହି ତାପରେ ରୋଷେଇ ପାତ୍ରରେ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଗରମ ହୁଏ ଏବଂ ସିଝିଯାଏ। ସୌର ବୁଲାରର ଉପକାରିତା:ଏହା ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ, କାରଣ ଏହା କୌଣସି ପ୍ରକାର ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ।ଏହା ମାଗଣାରେ ମିଳୁଥିବା ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତେଣୁ ଏହା ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ କରିଥାଏ।ଏହା ସହଜରେ ତିଆରି କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କରିବା ମଧ୍ୟ ସହଜ। ସୌର ବୁଲାରର ବ୍ୟବହାର:ସୌର ଚୁଲାର ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ରୋଷେଇ କରିପାରିବା, ଯେପରିକି ଡାଲି, ଭାତ, ତରକାରୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଝା ଖାଦ୍ୟ। ସୌର ବୁଲାରର ପ୍ରକାରଭେଦ:ସୌର ଚୁଲା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: 1.  ବାକ୍ସ ସୌର ଚୁଲା (Box Solar Cooker): ଏହା ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସହଜରେ ତିଆରି ହୋଇପାରୁଥିବା ସୌର ଚୁଲା। ଏହା ଏକ ଡବା ପରି, ଯାହା ଭିତରେ ଖାଦ୍ୟ ରଖାଯାଏ ଏବଂ ଉପରେ କାଚ ଆବରଣ ଥାଏ। 2.  ପ୍ୟାନେଲ ସୌର ଚୁଲା (Panel Solar Cooker): ଏଥିରେ ଅନେକ ପ୍ରତିଫଳକ ପ୍ୟାନେଲ ଲାଗିଥାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରିଥାଏ। ଏହା ବାକ୍ସ ସୌର ଚୁଲା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। 3.  ଅବତଳ ସୌର ଚୁଲା (Parabolic Solar Cooker): ଏଥିରେ ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରିଥାଏ। ଏହା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଏବଂ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ରୋଷେଇ କରିପାରେ। ସୌର ଚୁଲା ଏକ ଉତ୍ତମ ଉପକରଣ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହିତ ଆମର ରୋଷେଇ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ କରିପାରେ। Question 2: କୁଆରରୁ କିପରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିହେବ ବର୍ଣ୍ଣନ କରା Answer: ଜୁଆର ଶକ୍ତିରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ସମୁଦ୍ରର ଜୁଆର ଏବଂ ଭଟ୍ଟା ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରି କରାଯାଏ: 1. ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ: ପ୍ରଥମେ, ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଖୋଜାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ନଦୀର ମୁହାଣ କିମ୍ବା ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୁଆରର ଉଚ୍ଚତା ଅଧିକ ରହେ। 2. ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ: ଏକ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାୟ 20 କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇପାରେ। ଏହି ଜଳାଶୟ ନଦୀ ମୁହାଣରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଜୁଆର ସମୟରେ ପାଣିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। 3. ସ୍ଲୁଇସ୍ ଗେଟ୍ ସ୍ଥାପନ: ଜଳାଶୟରେ ସ୍ଲୁଇସ୍ ଗେଟ୍ (Sluice gate) ଲଗାଯାଏ। ଏହି ଗେଟ୍ଗୁଡ଼ିକ ଜଳର ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଉଚ୍ଚ ଜୁଆର ସମୟରେ ଏହି ଗେଟ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଲାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଳ ଜଳାଶୟ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ। 4. ଜଳ ସଂଗ୍ରହ: ଉଚ୍ଚ ଜୁଆର ସମୟରେ ଗେଟ୍ ଖୋଲିବା ପରେ ଜଳ ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ଜଳାଶୟଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହାପରେ ଗେଟ୍ ବନ୍ଦ କରି ଦିଆଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଳ ଜଳାଶୟ ଭିତରେ ରହିଯାଏ। 5. ଟର୍ବାଇନ୍ ଚାଳନା: ଜଳାଶୟରେ ସଂଗୃହୀତ ଜଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଛଡ଼ାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଜଳର ପ୍ରବାହ ଟର୍ବାଇନ୍ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ। ଟର୍ବାଇନ୍ ସହିତ ଜେନେରେଟର୍ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଘୂରିବାଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇଥାଏ। 6. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂରିବାଦ୍ୱାରା ଜେନେରେଟର୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍‌କୁ ଟ୍ରାନ୍ସମିସନ୍ ଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଯାଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜୁଆରର ଗତିଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଏହା ଏକ ପୁନଃ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, ଯାହା ପରିବେଶ ଉପରେ କମ୍ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ। ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର କେତେକ ଉଦାହରଣ:ଲା ରାନସ୍ (La Rance) ଜୁଆର ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର, ଫ୍ରାନ୍ସ: ଏହା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଜୁଆର ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର।ଅନ୍ନାପୋଲିସ୍ ରୟାଲ୍ ଜେନେରେଟିଙ୍ଗ ଷ୍ଟେସନ୍, କାନାଡା: ଏହା ଉତ୍ତର ଆମେରିକାର ପ୍ରଥମ ଜୁଆର ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର।ଭାରତରେ କଚ୍ଛ ଉପସାଗର ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ହୁଗୁଳୀ ନଦୀ ମୁହାଣରେ ଏହିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି । ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର ଲାଭ:ଏହା ଏକ ପୁନଃ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ।ଏହା ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣ କମ୍ କରିଥାଏ।ଜୁଆର ଶକ୍ତି ସବୁ ସମୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ନିରନ୍ତର ହୋଇପାରେ। ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର ଅସୁବିଧା:ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଖର୍ଚ୍ଚ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ।ଏହା ସମୁଦ୍ର ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।ଏହା କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୁଆରର ଉଚ୍ଚତା ଅଧିକ ଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଏକ ଉପାଦେୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ସ ହୋଇପାରେ, ଯଦି ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ। Question 3: ସୂର୍ଯ୍ୟ ସକଳ ଶକ୍ତିର ଆଧାର – ଏ ଉକ୍ତିର ଯଥାରିତା ଦର୍ଶାଆ Answer: ସୂର୍ଯ୍ୟ ସକଳ ଶକ୍ତିର ଆଧାର – ଏହି ଉକ୍ତିଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ଅଟେ। ପୃଥିବୀରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବା ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହା କେବଳ ଆଲୋକ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ଦିଏ ତାହା ନୁହେଁ, ବରଂ ପୃଥିବୀର ଜଳବାୟୁ, ପରିବେଶ ଏବଂ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ସକଳ ଶକ୍ତିର ଆଧାର, ତାହା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା: 1. ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis): ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (glucose) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ମୂଳ ଆଧାର ଅଟେ, କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ଅମ୍ଳଜାନ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। 2. ଜଳଚକ୍ର (Water Cycle): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ଯୋଗୁଁ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଏବଂ ହ୍ରଦର ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଯାଏ। ଏହି ବାଷ୍ପ ଥଣ୍ଡା ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ପରେ ବର୍ଷା ରୂପରେ ପୁନର୍ବାର ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଆସେ। ଏହି ଜଳଚକ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଜଳର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ଏବଂ କୃଷି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ। 3. ବାୟୁ ପ୍ରବାହ (Wind Currents): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ବାୟୁଚାପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ଏବଂ ବାୟୁ ଉଚ୍ଚଚାପ ଅଞ୍ଚଳରୁ ନିମ୍ନଚାପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଯାହା ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରବାହକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପବନଚକ୍କି ସାହାଯ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। 4. ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (Fossil Fuels): କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ଭଳି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁ ମାଟିତଳେ ପୋତି ହୋଇ ରହିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଇନ୍ଧନକୁ ଜାଳି ଆମେ ତାପ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପାଇଥାଉ। 5. ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ। ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ (solar panels) ସାହାଯ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଏହି

Question 1: ଦିସଙ୍କରଣ କ’ଶ ?  ଏହାଦ୍ୱାରା ମେଣ୍ଡେଲ୍ କିପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ ବୁଝାଆ Answer: ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କ’ଶ (Dihybrid Cross) ଏକ ପ୍ରକାର ଜେନେଟିକ୍ ପରୀକ୍ଷଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ (gene) ଏକା ସମୟରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମ କିପରି ହୁଏ ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ। ଏହି ପରୀକ୍ଷଣ ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Law of Independent Assortment) ପ୍ରତିପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ପଦ୍ଧତି (Process): 1.  ପିତୃ ପିଢ଼ି (P Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଦୁଇଟି ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ (pure lines) ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସେ ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି ଥିବା ମଟର ଗଛ (RRYY) ଏବଂ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି ଥିବା ମଟର ଗଛ (rryy) ନେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ‘R’ ଗୋଲ ଆକାର ପାଇଁ, ‘Y’ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ, ‘r’ କୁଞ୍ଚିତ ଆକାର ପାଇଁ ଏବଂ ‘y’ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି। 2.  ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1 Generation): ପିତୃ ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କରଣ (cross) କରାଇବା ପରେ, ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1) ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ସଙ୍କର (hybrid) ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ଜେନୋଟାଇପ୍ (genotype) RrYy ଥିଲା। ଫେନୋଟାଇପ୍ (phenotype) ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ମଞ୍ଜି ଗୋଲ ଏବଂ ହଳଦିଆ ଥିଲେ, କାରଣ ଗୋଲ (R) ଏବଂ ହଳଦିଆ (Y) ଗୁଣ କୁଞ୍ଚିତ (r) ଏବଂ ସବୁଜ (y) ଗୁଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ଥିଲେ। 3.  ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2 Generation): F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱ-ପରାଗଣ (self-pollination) କରାଇବା ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2) ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ପିଢ଼ିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଫେନୋଟାଇପ୍ ଦେଖାଗଲା: ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ, ଗୋଲ ଓ ସବୁଜ, କୁଞ୍ଚିତ ଓ ହଳଦିଆ, ଏବଂ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ସବୁଜ। ଏହି ଫେନୋଟାଇପ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଅନୁପାତ 9:3:3:1 ଥିଲା। ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Mendel’s Law of Independent Assortment): ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଜିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲକ୍ଷଣର ଆଲିଲ୍ (allele) ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣର ଆଲିଲ୍‌ଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଅପବ୍ୟୁହିତ (assort) ହୁଅନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଗୋଟିଏ ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍ତରାଧିକାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ନାହିଁ। F2 ପିଢ଼ିରେ 9:3:3:1 ଅନୁପାତ ଏହି ନିୟମକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ। ଯଦି ଜିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଅପବ୍ୟୁହିତ ନହୁଅନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ଅନୁପାତ ଦେଖାଯାଇ ନଥାନ୍ତା। ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ (Real-world applications):ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜନନ (Plant Breeding): କୃଷିରେ ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କ’ଶ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।ପଶୁ ପ୍ରଜନନ (Animal Breeding): ପଶୁମାନଙ୍କର ଗୁଣବତ୍ତା ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ କ୍ଷୀର ଦେଉଥିବା ଗାଈ କିମ୍ବା ଅଧିକ ମାଂସ ଦେଉଥିବା କୁକୁଡ଼ା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ (Key Terms):ଆଲିଲ୍ (Allele): ଗୋଟିଏ ଜିନ୍‌ର ଭିନ୍ନ ରୂପ।ଜିନୋଟାଇପ୍ (Genotype): ଗୋଟିଏ ଜୀବର ଜେନେଟିକ୍ ସଂରଚନା।ଫେନୋଟାଇପ୍ (Phenotype): ଗୋଟିଏ ଜୀବର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଲକ୍ଷଣ।ସଙ୍କର (Hybrid): ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ବଂଶର ମିଶ୍ରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଜୀବ।ପ୍ରଭାବୀ (Dominant): ଅନ୍ୟ ଆଲିଲ୍‌ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଆଲିଲ୍।ଅପ୍ରଭାବୀ (Recessive): କେବଳ ପ୍ରଭାବୀ ଆଲିଲ୍‌ର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଆଲିଲ୍। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କ’ଶ ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିବା ସହିତ ଜେନେଟିକ୍ସ ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ବିଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଉପଯୋଗୀ ଅଟେ। Question 2: ଏକସଙ୍କରଣ ଦ୍ୱାରା ମେଣ୍ଡେଲ୍ କିପରି ଓ କେଉଁ କେଉଁ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ନୀତି ଓ ନିୟମ ପ୍ରଶୟନ କରିଥିଲେ ବର୍ଣ୍ଣନ କର । Answer: ଗ୍ରେଗର ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମର କେତେକ ମୌଳିକ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ। ଏହି ପରୀକ୍ଷାରେ ସେ ମଟର ଗଛର ଏକ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣ, ଯେପରିକି ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଉଚ୍ଚତାକୁ ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ତେବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏହି ପରୀକ୍ଷା କିପରି କରିଥିଲେ ଏବଂ କେଉଁ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ। ପଦ୍ଧତି (Step-by-step process): 1. ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ି (P Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା (TT) ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା (tt) ମଟର ଗଛ ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃତ୍ରିମ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ କରାଇଲେ। ଏଠାରେ TT ହେଉଛି ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣର ଆଲିଲ୍ (allele) ଏବଂ tt ହେଉଛି ଗେଡ଼ା ଗୁଣର ଆଲିଲ୍। 2. ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F1 Generation): ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ିରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ହେଲେ (Tt)। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣ (T) ଗେଡ଼ା ଗୁଣ (t) ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ହୋଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ହେଟେରୋଜାଇଗସ୍ (heterozygous) ଥିଲେ। 3. ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (F2 Generation): ମେଣ୍ଡେଲ୍ F1 ପିଢ଼ିର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ କରିବାକୁ ଦେଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଉଭୟ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଗଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଅନୁପାତ ଥିଲା ପ୍ରାୟ 3:1 (ତିନି ଭାଗ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଏକ ଭାଗ ଗେଡ଼ା)। 4. ଫଳାଫଳର ବିଶ୍ଳେଷଣ: ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏହି ଫଳାଫଳକୁ ଗାଣିତିକ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ବଂଶାନୁକ୍ରମର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ:ଏକକ ଗୁଣ ନୀତି (Law of Segregation): ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି କାରକ (allele) ଥାଏ, ଯାହା ଯୁଗ୍ମକ (gamete) ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଫଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ୍ମକରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କାରକ ରହିଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ F2 ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛ ଉଭୟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ନୀତି (Law of Dominance): ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଆଲିଲ୍ ଏକାଠି ରହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରଭାବୀ ଆଲିଲ୍ ନିଜର ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ ଏବଂ ଅପ୍ରଭାବୀ ଆଲିଲ୍ ଲୁଚି ରହିଥାଏ। F1 ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣ, ଗେଡ଼ା ଗୁଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବୀ ଥିଲା। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ (Practical Implementation):ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି: ଏହି ନିୟମକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କୃଷି ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉନ୍ନତ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଛନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ଥିବା ଗହମ କିମ୍ବା ଧାନ ଗଛ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।ଜେନେଟିକ୍ ପରାମର୍ଶ (Genetic Counseling): ମଣିଷମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ରୋଗ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ନିୟମ ଜାଣିବା ପରେ, ଜେନେଟିକ୍ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ରୋଗ ସଂକ୍ରମଣ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଇପାରନ୍ତି। ବୈଷୟିକ ବିବରଣୀ (Technical Details):ଆଲିଲ୍ (Allele): ଏହା ଜିନ୍‌ର ଏକ ରୂପ, ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।ହୋମୋଜାଇଗସ୍ (Homozygous): ଯେତେବେଳେ ଏକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ସମାନ ଆଲିଲ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି (TT କିମ୍ବା tt)।ହେଟେରୋଜାଇଗସ୍ (Heterozygous): ଯେତେବେଳେ ଏକ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଆଲିଲ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି (Tt)। ଏହିପରି ଭାବରେ, ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମର ମୌଳିକ ନିୟମ ପ୍ରତିପାଦନ କରି ଜେନେଟିକ୍ସ ବିଜ୍ଞାନର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। Question 3: ଡାରିଉଇନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରୁଝାଆଁ Answer: ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାକି ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନର ମୂଳଦୁଆ, ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ (Natural Selection) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ, ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ବିକାଶ ଧୀରେ ଧୀରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି ଚାଲିଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: 1.  ଅପରିସୀମ ଜନନ କ୍ଷମତା (Overproduction): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ କରିବାର କ୍ଷମତା ରହିଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମାଛ ଏକାଥରକେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅଣ୍ଡା ଦେଇଥାଏ।2.  ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ (Struggle for Existence): ସୀମିତ ସମ୍ବଳ (ଖାଦ୍ୟ, ବାସସ୍ଥାନ) ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ। ଏହି ସଂଘର୍ଷ ନିଜ ଜାତି ଭିତରେ, ଅନ୍ୟ ଜାତି ସହିତ, ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।3.  ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ (Natural Selection): ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ପରିବେଶ ସହିତ ଅଧିକ ଖାପ ଖୁଆଇ ପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଞ୍ଚି ରହିବାର ଏବଂ ପ୍ରଜନନ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଚୟନ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରକୃତି ଉପଯୁକ୍ତ ଜୀବକୁ ବାଛିଥାଏ।4.  ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭିନ୍ନତା (Heritable Variation): ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଭିନ୍ନତା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତାଗୁଡ଼ିକ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ ଏକ ଉଦାହରଣ ନେଇପାରିବା: ଜିରାଫ୍‌ମାନଙ୍କର ବେକର ଲମ୍ବ। ଆଜକୁ କେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଜିରାଫ୍‌ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଜିରାଫ୍‌ଙ୍କର ବେକ ଟିକେ ଲମ୍ବା ଥିଲା ଏବଂ କିଛିଙ୍କର ଛୋଟ। ଯେଉଁ ଜିରାଫ୍‌ମାନଙ୍କର ବେକ ଲମ୍ବା ଥିଲା, ସେମାନେ ଗଛର ଉଚ୍ଚ ଡାଳରୁ ପତ୍ର ଖାଇ ପାରୁଥିଲେ ଏବଂ ବଞ୍ଚି ରହିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥିଲା। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସେମାନେ ଅଧିକ ସନ୍ତାନ

Question 1: ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ଅଲିଙ୍ଗୀଜନନ ବର୍ଣ୍ଣନ କର Answer: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ଉଦ୍ଭିଦ ବିନା ମିଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଏହା ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଭିଦର ମିଳନ ହୋଇଥାଏ। ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସହଜରେ ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ୧. ବିଭାଜନ (Fission): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଗୋଟିଏ କୋଷ ଦୁଇଟି ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦୁଇଟି ନୂତନ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଏକକୋଷୀ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେପରିକି ବୀଜାଣୁ ଏବଂ କେତେକ ଶୈବାଳରେ ଦେଖାଯାଏ।ଦ୍ୱିବିଭାଜନ (Binary fission): ଏକକୋଷୀ ଜୀବ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ବୀଜାଣୁ।ବହୁବିଭାଜନ (Multiple fission): ଏକକୋଷୀ ଜୀବ ଏକାଧିକ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ସ୍ୱାଇରୋଗାଇରା। ୨. କଳିକନ (Budding): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ମୂଳ ଉଦ୍ଭିଦର ଶରୀରରେ ଏକ କଳିକା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ବଢ଼ିବା ପରେ ମୂଳ ଉଦ୍ଭିଦଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଏକ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଇଷ୍ଟ୍‌ରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ। ୩. ରେଣୁଭବନ (Sporulation): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଉଦ୍ଭିଦ ରେଣୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହାକି ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଅପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେପରିକି ଛତୁ ଏବଂ ଫିମ୍ପିରେ ଦେଖାଯାଏ।ଚଳରେଣୁ (Zoospore): ଗତି କରିପାରୁଥିବା ରେଣୁ। ଉଦାହରଣ: ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ।ଅଚଳରେଣୁ (Conidia): ଗତି କରିପାରୁନଥିବା ରେଣୁ। ଉଦାହରଣ: ପେନିସିଲିୟମ। ୪. ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Vegetative Propagation): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଉଦ୍ଭିଦର କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଯେପରିକି ପତ୍ର, ମୂଳ କିମ୍ବା କାଣ୍ଡରୁ ଏକ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନନ: ପତ୍ରରୁ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି। ଉଦାହରଣ: ପଥରକୁଞ୍ଚ।ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜନନ: ମୂଳରୁ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି। ଉଦାହରଣ: ଆଳୁ।କାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଜନନ: କାଣ୍ଡରୁ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି। ଉଦାହରଣ: ଆଖୁ, ଗୋଲାପ। ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନର କେତେକ ଉପାୟ:ବିଖଣ୍ଡନ (Fragmentation): ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀର ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖଣ୍ଡରୁ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବା।କଲମୀ (Grafting): ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଭିଦର ଅଂଶକୁ ଯୋଡ଼ି ଏକ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।ଗୁଟି କଲମ (Layering): ମାଟିରେ ଥିବା ଡାଳରୁ ଚେର ବାହାରିବା ପରେ ତାହାକୁ କାଟି ନୂଆ ଗଛ ଭାବରେ ଲଗାଇବା।ଚାରା କଟା (Cutting): କାଣ୍ଡକୁ କାଟି ମାଟିରେ ଲଗାଇ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା। ଅନିଷେକ ଜନନ (Parthenogenesis): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିନା ସମାୟନରେ ଡିମ୍ବାଣୁରୁ ଭ୍ରୂଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ମଞ୍ଜି ବିହୀନ ଫଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଉଦାହରଣ: କଦଳୀ, ଅଙ୍ଗୁର। ଟିସୁ କଲ୍‌ଚର୍ (Tissue Culture): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷ ବା ଟିସୁକୁ ନେଇ ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ ବଢ଼ାଯାଏ ଏବଂ ସେଥିରୁ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ। ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନର ଉପକାରିତା:ଏହା ଶୀଘ୍ର ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।ଏହା ସେହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଯେଉଁମାନେ ମଞ୍ଜି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।ଏହା ମାତୃ ଉଦ୍ଭିଦର ସମାନ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ଏକ ସହଜ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା କୃଷି ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନ କୃଷିରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। Question 2: ସମୁଷ୍କଳ ଉଦ୍ଭିଦରେ ସମାୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରା  ଏହାର ବିଶ୍ୱେଷ୍ଠ କ’ଶ ? Answer: Explanation text not found in JSON. Raw: {“explanation”:”ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ସମାୟନ (Fertilization) ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରୁଷ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକର ମିଳନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ:\n\n1. ପରାଗଣ (Pollination): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପୁଂ କେଶରରୁ ପରାଗରେଣୁ ଗର୍ଭାଶୟର ଗର୍ଭମୁଣ୍ଡରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ପରାଗଣ ପବନ, ଜଳ, କୀଟପତଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇପାରେ। ପାଠ୍ୟ ଅନୁସାରେ, \”ସମାୟନ ପୂର୍ବରୁ ଫୁଲରେ ଥିବା ପରାଗରେଣୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଆସି ଗର୍ଭଶୀର୍ଷରେ ପଡ଼େ। ଏହାକୁ ପରାଗଣ କୁହାଯାଏ ।\”\n\n2. ପରାଗରେଣୁର ଅଙ୍କୁରଣ (Pollen Germination): ଗର୍ଭମୁଣ୍ଡରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ପରାଗରେଣୁ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏକ ପରାଗନଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ନଳୀ ଗର୍ଭଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଗର୍ଭାଶୟ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଥାଏ। ପାଠ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ, \”ପରାଗରେଣୁ ଗର୍ଭଶୀର୍ଷରେ ପଡ଼ିବା ପରେ ତାହାର ବାହାର ଆବରଣଟି ଫାଟିଯାଏ। ଭିତର ଆବରଣଟି ଗୋଟିଏ ନଳୀ ଆକାରରେ ବାହାରେ ଓ ପରାଗ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ଏହି ନଳୀ ଗର୍ଭଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟଦେଇ ଭ୍ରୂଣାଶୟ ଆଡ଼କୁ ବଢ଼େ।ଏହାକୁ ପରାଗ ନଳୀ (Pollen tube) କୁହାଯାଏ ।\”\n\n3. ପୁଂଯୁଗ୍ମକର ସୃଷ୍ଟି: ପରାଗରେଣୁ ଅଙ୍କୁରିତ ହେବା ସମୟରେ, ଏହା ସମଭାଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦୁଇଟି ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ପରାଗନଳୀରେ ଏହି ପୁଂଯୁଗ୍ମକଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ଭାଶୟ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି।\n\n4. ଦ୍ୱିସମାୟନ (Double Fertilization): ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ଦ୍ୱିସମାୟନ ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ଭାଗ ନିଅନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ଡିମ୍ବକୋଷ ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ପରେ ଭ୍ରୂଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ପୁଂଯୁଗ୍ମକଟି ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟି ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଭ୍ରୂଣପୋଷ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Endosperm nucleus) ଗଠନ କରେ। ଏହି ଭ୍ରୂଣପୋଷ ନ୍ୟଷ୍ଟିରୁ ଭ୍ରୂଣପୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ବଢ଼ୁଥିବା ଭ୍ରୂଣକୁ ପୋଷଣ ଯୋଗାଇଥାଏ। ପାଠ୍ୟରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ଯେ, \”ସପୁଷ୍ପକ ଆବୃତବୀଜୀ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଦୁଇଟି ସମାୟନ କ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ । ଏହାକୁ ଦ୍ୱିସମାୟନ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ଓ ଡିମ୍ବକୋଷର ସମାୟନ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଂଯୁଗ୍ମକର ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟିସହ ମିଳନ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରଥମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଯୁଗ୍ମଜ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭୂଣପୋଷନ୍ୟଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।\”\n\n5. ଭ୍ରୂଣ ଏବଂ ଭ୍ରୂଣପୋଷର ବିକାଶ: ଯୁଗ୍ମଜ ବିକଶିତ ହୋଇ ଭ୍ରୂଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଏବଂ ଭ୍ରୂଣପୋଷ ବଢ଼ି ଭ୍ରୂଣକୁ ଆବଶ୍ୟକ ପୋଷଣ ଯୋଗାଇଥାଏ।\n\n6. ମଞ୍ଜିର ସୃଷ୍ଟି: ସମାୟନ ପରେ, ଡିମ୍ବାଶୟ ମଞ୍ଜିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ମଞ୍ଜି ଭିତରେ ଭ୍ରୂଣ ଏବଂ ଭ୍ରୂଣପୋଷ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରହିଥାନ୍ତି।\n\n7. ଅଙ୍କୁରୋଦ୍ଗମ: ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ, ମଞ୍ଜି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।\n\nଦ୍ୱିସମାୟନର ବିଶେଷତ୍ୱ:\n*   ଏହା ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଏକ ଅନନ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ।\n*   ଏହା ଭ୍ରୂଣ ଏବଂ ଭ୍ରୂଣପୋଷ ଉଭୟର ବିକାଶକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।\n*   ଭ୍ରୂଣପୋଷ ଭ୍ରୂଣର ବିକାଶ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପୋଷଣ ଯୋଗାଇଥାଏ।\n\nସମାୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।”} Question 3: ଏମିବାର  ବହୁ  ବିଭାଜନ  ବର୍ଣ୍ଣନ  କରା Answer: ଏମିବାର ବହୁ ବିଭାଜନ ଏକ ପ୍ରକାର ଅଲିଙ୍ଗୀ ପ୍ରଜନନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଏମିବା କୋଷ ଏକାଧିକ ଅପତ୍ୟ କୋଷରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାଧାରଣତଃ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରିକି ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ କିମ୍ବା ତାପମାତ୍ରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଏମିବାର ବହୁ ବିଭାଜନର ପଦ୍ଧତି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: 1. କୋଷ ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି: ପ୍ରଥମେ, ଏମିବା ନିଜ ଚାରିପଟେ ଏକ ତିନିସ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ କଠିନ ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହାକୁ କୋଷିକା (Cyst) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏମିବାକୁ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। 2. ନ୍ୟଷ୍ଟି ବିଭାଜନ: ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ଏମିବାର ନ୍ୟଷ୍ଟି ବାରମ୍ବାର ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଅନେକ ଛୋଟ ନ୍ୟଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନ୍ୟଷ୍ଟି କିଛି ପରିମାଣର କୋଷଜୀବକ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ରହେ। 3. କୁନି ଏମିବା ସୃଷ୍ଟି: ଏହିପରି ଭାବେ ସୃଷ୍ଟ ଅପତ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ‘କୁନି ଏମିବା’ ବା ଏମିବ୍ୟୁଲା (Amoebula) କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁନି ଏମିବା ଏକ ନୂତନ ଏମିବାରେ ପରିଣତ ହେବା ପାଇଁ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥାଏ। 4. କୋଷିକା ବିସ୍ଫୋରଣ: ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ଫେରି ଆସିଲେ, କୋଷିକାର କଠିନ ଆବରଣ ଫାଟିଯାଏ ଏବଂ କୁନି ଏମିବାଗୁଡ଼ିକ ବାହାରକୁ ଆସି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବଢ଼ିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। 5. ସ୍ପୋରୁଲେସନ୍: ଏମିବାର ଏହି ପ୍ରକାର ବହୁ ବିଭାଜନ ଜନନ କ୍ରିୟାକୁ ସ୍ପୋରୁଲେସନ୍ (Sporulation) ମଧ୍ଯ କୁହାଯାଏ। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଏହାର ଉପଯୋଗିତା:ପ୍ଲାଜ୍‌ମୋଡ଼ିୟମ୍‌ରେ ବହୁବିଭାଜନ: ମଣିଷଠାରେ ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ପ୍ଲାଜ୍‌ମୋଡ଼ିୟମ୍ (Plasmodium) ମଧ୍ୟ ବହୁବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କରେ । ସଂକ୍ରମିତ ମଶା କାମୁଡ଼ିବା ସମୟରେ ପ୍ଲାଜ୍‌ମୋଡ଼ିୟମ୍‌ର ସ୍ପୋରୋଜୋଏଟ୍ (Sporozoite) ମଣିଷର ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ଦେଇ ଯକୃତ୍ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବହୁବିଭାଜନଦ୍ୱାରା ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରେ । ଏହି ପ୍ରକାର ବହୁବିଭାଜନକୁ ସାଇଜୋଗୋନି (Schizogony) କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଜୀବମାନଙ୍କର ବଂଶବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇ ଚଳିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। Question 4: ହାଇଡ୍ରାର ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ କିପରି ହୋଇଥାଏ ଲେଖା Answer: ହାଇଡ୍ରାରେ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ, ବିଶେଷ ଭାବରେ କୋରକୋଦ୍ଗମ (Budding) ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି ହୁଏ, ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: କୋରକୋଦ୍ଗମ (Budding): କୋରକୋଦ୍ଗମ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଜୀବର ଶରୀରରେ ଏକ କୋରକ ବା ବଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ବଡ୍ଟି ବଢ଼ିବା ପରେ ମୂଳ ଜୀବଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଏକ ନୂଆ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ହାଇଡ୍ରା ଏବଂ ସ୍ପଞ୍ଜ ପରି ଜୀବମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶବିସ୍ତାର କରିଥାନ୍ତି। କୋରକୋଦ୍ଗମ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: ବାହ୍ୟ କୋରକୋଦ୍ଗମ (External budding) ଏବଂ ଅନ୍ତଃ କୋରକୋଦ୍ଗମ (Internal budding)। ବାହ୍ୟ କୋରକୋଦ୍ଗମ (External Budding):୧. ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ: ଯେତେବେଳେ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଥାଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମିଳେ, ସେତେବେଳେ ହାଇଡ୍ରା କୋରକୋଦ୍ଗମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରେ।୨. କୋଷ ଏକାଠି ହେବା: ହାଇଡ୍ରାର ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଷ ଏକାଠି ହୋଇ ଏକ

Question 1: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ କ’ଶ ? ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନ କରା Answer: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ (Phytohormones) ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କେତେକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହର୍ମୋନ୍ ଭଳି, ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ: ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ: 1. ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin): ଅକ୍ସିନ୍ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଫାଇଟୋହରମୋନ୍, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର କାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: କୋଷର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା: ଅକ୍ସିନ୍ କୋଷର କାନ୍ଥକୁ ନରମ କରିଥାଏ, ଫଳରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ହୁଏ।ଅଗ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ (Apical Dominance): ଏହା କାଣ୍ଡର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଥିବା କଲିକାଗୁଡ଼ିକୁ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱ କଲିକାଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକିଥାଏ।ଚେରର ବିକାଶ: ଅକ୍ସିନ୍ ଚେରର ବିକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ।ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism) ଓ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ଏହା ଆଲୋକ ଏବଂ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଆଡ଼କୁ ଉଦ୍ଭିଦର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।ଉଦାହରଣ: ଇଣ୍ଡୋଲ୍-3-ଏସେଟିକ୍ ଏସିଡ୍ (IAA) ଏକ ସାଧାରଣ ଅକ୍ସିନ୍ ଅଟେ। 2. ଜିବେରେଲିନ୍ (Gibberellin): ଜିବେରେଲିନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: କାଣ୍ଡର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି: ଏହା କାଣ୍ଡକୁ ଲମ୍ବା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।ମଞ୍ଜିର ଅଙ୍କୁରଣ: ଏହା ମଞ୍ଜିକୁ ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍କୁରିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।ଫୁଲ ଧରିବା: କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫୁଲ ଧରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ।ଫଳର ବିକାଶ: ଏହା ଫଳର ଆକାର ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।ଉଦାହରଣ: ଜିବେରେଲିକ୍ ଏସିଡ୍ (GA3) ଏକ ସାଧାରଣ ଜିବେରେଲିନ୍ ଅଟେ। 3. ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (Cytokinin): ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ କୋଷ ବିଭାଜନ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦର ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: କୋଷ ବିଭାଜନ (Cell Division): ଏହା କୋଷ ବିଭାଜନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ, ବିଶେଷ କରି ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ।ପତ୍ରର ବୃଦ୍ଧି: ଏହା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁଜ ରଖିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।ଅଗ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟର ବିରୋଧ: ଏହା ଅକ୍ସିନ୍ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅଗ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ କମ୍ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପାର୍ଶ୍ୱ କଲିକାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିପାରନ୍ତି।ଉଦାହରଣ: ଜିଆଟିନ୍ (Zeatin) ଏକ ସାଧାରଣ ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ ଅଟେ। 4. ଏଥିଲିନ୍ (Ethylene): ଏଥିଲିନ୍ ଏକ ଗ୍ୟାସୀୟ ହର୍ମୋନ୍, ଯାହା ଫଳ ପାଚିବାରେ ଏବଂ ପତ୍ର ଝଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ଫଳ ପାଚିବା: ଏହା ଫଳକୁ ନରମ ଏବଂ ମିଠା କରିଥାଏ।ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା (Abscission): ଏହା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗଛରୁ ଅଲଗା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।ଫୁଲର ବୃଦ୍ଧି: କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫୁଲର ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।ଉଦାହରଣ: ଏଥିଲିନ୍ ନିଜେ ହିଁ ଏକ ଉଦାହରଣ। 5. ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (Abscisic Acid – ABA): ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଶୁଖିଲା ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ମଞ୍ଜିର ସୁପ୍ତାବସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ମଞ୍ଜିର ସୁପ୍ତାବସ୍ଥା (Seed Dormancy): ଏହା ମଞ୍ଜିକୁ ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ନ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍କୁରିତ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।ଜଳର ଅଭାବ ସହ୍ୟ କରିବା: ଏହା ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟାକୁ ବନ୍ଦ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଗଛରୁ କମ୍ ଜଳ ବାହାରିଥାଏ।ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକିବା: ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧିକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ବନ୍ଦ କରିପାରେ, ଯେପରିକି ଶୁଖିଲା ସମୟରେ।ଉଦାହରଣ: ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ ନିଜେ ହିଁ ଏକ ଉଦାହରଣ। ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା: ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ପରିବହନ: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପରିବହନ କରାଯାଏ।ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ: ଏହି ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।ଜିନ୍ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବ: ଏହି ସଙ୍କେତ ଜିନ୍ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। Question 2: ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା କ’ଶ ?  ଏହା ଫଳରେ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା  କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ  କରା Answer: ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା କ’ଣ ଏବଂ ଏହା ଉଦ୍ଭିଦରେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ତାହା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା: ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା (External Stimuli):ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପରିବେଶରୁ ଆସୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଙ୍କେତ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଏହି ଉଦ୍ଦୀପନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ, ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ, ଜଳ, ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଉଦ୍ଭିଦରେ କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Tropic Movements in Plants):କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି, ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଗତି ସାଧାରଣତଃ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଜଡିତ। କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ:ଅନୁକୂଳ କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Positive Tropism): ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଂଶ ଉଦ୍ଦୀପନାର ଦିଗରେ ଗତି କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କାଣ୍ଡର ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିବା।ପ୍ରତିକୂଳ କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Negative Tropism): ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଂଶ ଉଦ୍ଦୀପନାର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଗତି କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଚେରର ଆଲୋକଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯିବା। କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Tropism): 1.  ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism): ଆଲୋକ ଉଦ୍ଦୀପନା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି। କାଣ୍ଡ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଢ଼େ (ଅନୁକୂଳ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ), ଏବଂ ଚେର ଆଲୋକଠାରୁ ଦୂରେଇଯାଏ (ପ୍ରତିକୂଳ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ)।2.  ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ ବା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଅନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି। ଚେର ମାଟି ଭିତରକୁ ବଢ଼େ (ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ), ଏବଂ କାଣ୍ଡ ଉପର ଆଡ଼କୁ ବଢ଼େ (ପ୍ରତିକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ)। କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା (Mechanism of Tropism): 1.  ଉଦ୍ଦୀପନାର ଗ୍ରହଣ (Reception of Stimulus): ଉଦ୍ଭିଦର କିଛି ବିଶେଷ ଅଂଶ (ଯେପରିକି ଅଗ୍ରଭାଗ) ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।2.  ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ (Hormone Secretion): ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ଉଦ୍ଭିଦର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ ହୁଏ। ଏହି ହରମୋନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin) ଅନ୍ୟତମ।3.  ହରମୋନ୍ ପରିବହନ (Hormone Transport): ଅକ୍ସିନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପରିବହନ କରାଯାଏ।4.  ବୃଦ୍ଧିର ପ୍ରଭାବ (Effect on Growth): ଅକ୍ସିନ୍ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଫଳରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ଦୀପନାର ଦିଗରେ ବଙ୍କେଇଯାଏ। ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନର ପରୀକ୍ଷଣ (Experiment on Phototropism):ଚାର୍ଲସ ଡାରଉଇନ୍ ଏକ ପରୀକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଦେଖାଇଥିଲେ ଯେ ଗଜାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଆଲୋକକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ଏବଂ ସେହି ଅନୁସାରେ ବଙ୍କେଇଥାଏ। ସେ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଗଜା (ଭୂଣକାଣ୍ଡ Hypocotyl) ବାହାରିଥିବା ବୁଟ ମଞ୍ଜିକୁ ଏକ ଦିଗରୁ ଆଲୋକ ଆସୁଥିବା ଏକ ବାକ୍ସ ମଧ୍ୟରେ ରଖିଥିଲେ। କେତୋଟି ଗଜାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କଳାକାଗଜର ଟୋପି ଲଗାଇଥିଲେ ଏବଂ ଆଉ କେତେଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ କାଟି ଦେଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ଗଜାଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କଳାଟୋପି ଲଗାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସିଧା ରହିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଗଜାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋକ ଆସୁଥିବା ଦିଗକୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଇଥିଲେ। ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା (Mechanism of Geotropism):ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁଁ ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଚେରର ତଳ ଭାଗରେ ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ଫଳରେ ସେହି ଅଂଶର ବୃଦ୍ଧି କମିଯାଏ ଏବଂ ଚେର ମାଟି ଭିତରକୁ ବଙ୍କେଇଯାଏ। କାଣ୍ଡରେ ହରମୋନ୍‌ର ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ରହିବା କାରଣରୁ ଏହା ଉପର ଆଡ଼କୁ ବଢ଼ିଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରି ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ (Real-world applications):ଚାଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଏବଂ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଅନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଇପାରେ।ଗଛ ଲଗାଇବା ସମୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଉପଯୁକ୍ତ ଦିଗରେ ଗଛ ଲଗାଇବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଉଦ୍ଭିଦର ବିକାଶ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାର କ୍ଷମତାକୁ ବୁଝିପାରୁଛନ୍ତି। Question 3: ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅକ୍ସିନ୍ର ପ୍ରଭାବ ଦଶାଆ Answer: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅକ୍ସିନ୍ର ପ୍ରଭାବକୁ ଏକ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ, ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା: 1. ଉପକରଣ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ: ଏକ କନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କ, ପାଣି, ତାରଜାଲି, ସଦ୍ୟ ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ ହୋଇଥିବା ବିନ୍ ମଞ୍ଜି (୨-୩ଟି), ଏକ ପାଖ ଖୋଲାଥିବା ମୋଟା କାଗଜ ବାକ୍ସ (ଯାହାକୁ ଆଲୋକ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ)। 2. ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି:କନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କରେ ପାଣି ଭର୍ତ୍ତି କରନ୍ତୁ।ଫ୍ଲାସ୍କର ବେକକୁ ତାରଜାଲିରେ ଆଚ୍ଛାଦନ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକୁ ସହାୟତା ଦେବ।ତାର ଜାଲି ଉପରେ ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ ହୋଇଥିବା ବିନ୍ ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକୁ ରଖନ୍ତୁ।ଫ୍ଲାସ୍କଟିକୁ କାଗଜ ବାକ୍ସ ଭିତରେ ରଖନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଝରକାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ କେବଳ ବାକ୍ସର ଖୋଲା ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଇ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପରେ ପଡ଼ିବ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରୁ ଆଲୋକ ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ। 3. ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ଦୁଇ-ତିନି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଦେଖିବେ ଯେ ଉଦ୍ଭିଦଟି ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଉଛି। ଏହା ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism)ର ଏକ ଉଦାହରଣ। 4. ଅକ୍ସିନ୍ର ଭୂମିକା: ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଆଲୋକ ପାଏ, ଏହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅକ୍ସିନ୍ ହରମୋନ୍ ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହୁଏ। ଆଲୋକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରୁ ଆସୁଥିବାରୁ, ଅକ୍ସିନ୍ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ପରିବାହିତ ହୁଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ଧାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅକ୍ସିନ୍ର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହା ସେଠାକାର କୋଷଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧିକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ, ଅନ୍ଧାର ପାର୍ଶ୍ୱ

Question 1: ରେଚନ କ’ଶ ? ବୃକ୍‌କର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଗଠନ ଲେଖା Answer: ରେଚନ କ’ଣ (What is Excretion)?: ଶରୀରର କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଚାଲିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Metabolic processes)ଦ୍ୱାରା କିଛି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରିଦେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ । ମଣିଷ ଶରୀରରେ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର (Excretory system) ରହିଛି । ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ (Main Organs of Excretory System): ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ବୃକ୍କ (Kidneys), ଦୁଇଟି ମୂତ୍ରନଳୀ (Ureters), ଗୋଟିଏ ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder) ଏବଂ ଗୋଟିଏ ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra) ଥାଏ । ବୃକ୍‌କର ଅବସ୍ଥିତି (Location of Kidneys): ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ଉଦର ଗହ୍ୱର (Abdominal cavity) ଭିତରେ, ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm)ର ଠିକ୍ ତଳକୁ ଲାଗି ରହିଥାଏ । ବୃକ୍‌କଗୁଡ଼ିକ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି ଆକାରର ହୋଇଥାନ୍ତି । ବୃକ୍‌କର ଗଠନ (Structure of Kidneys): ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 10 ରୁ 12 ସେଣ୍ଟିମିଟର, ପ୍ରସ୍ଥ 5 ରୁ 7 ସେଣ୍ଟିମିଟର ଏବଂ ମୋଟେଇ ପ୍ରାୟ 3 ସେଣ୍ଟିମିଟର ହୋଇଥାଏ । ବୃକ୍‌କର ଭିତର ପଟେ ଥିବା ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନକୁ ହାଇଲମ୍ (Hilum) କୁହାଯାଏ । ଏହି ହାଇଲମ୍ ଦେଇ ବୃକ୍କୀୟ ଧମନୀ (Renal artery), ବୃକ୍କୀୟ ଶିରା (Renal vein) ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureter) ବୃକ୍‌କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (Renal Tubules) ବା ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron): ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ ପ୍ରାୟ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା ଥାଏ, ଯାହାକୁ ନେଫ୍ରନ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ମୌଳିକ ଏକକ ଅଟେ । ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଗଠନ (Structure of Nephron): ପ୍ରତ୍ୟେକ ନେଫ୍ରନ୍ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ: ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s Capsule): ଏହା ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଆରମ୍ଭ ଅଂଶ, ଯାହାକି ଗୋଟିଏ କପ୍ (cup) ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ବୃକ୍‌କର ବାହାର ପଟକୁ ମୁହେଁଇଥାଏ । ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus): ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରେ ଥିବା ରକ୍ତ କୈଶିକାଗୁଚ୍ଛ (network of blood capillaries) ଅଟେ । ଏହିଠାରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇଥାଏ । ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ (Malpighian Body): ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ଓ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଏକାଠି ମିଶି ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ ଗଠନ କରନ୍ତି । ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (Collecting Duct): ଅନେକ ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଶେଷ ଭାଗ ଏକାଠି ହୋଇ ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଏହି ନଳୀଗୁଡ଼ିକ ବୃକ୍‌କର ଗବିଣୀ ବସ୍ତି (Renal pelvis) ଭିତରକୁ ଖୋଲିଥାନ୍ତି । ମୂତ୍ର କିପରି ତିଆରି ହୁଏ (How Urine is Formed): ମୂତ୍ର ତିଆରି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ: ପରିସ୍ରବଣ (Filtration): ରକ୍ତ ପ୍ରଥମେ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ଛଣା ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ରକ୍ତରୁ ଜଳ, ଲବଣ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ବାହାରି ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରକୁ ଯାଆନ୍ତି । ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption): ଛଣା ହୋଇଥିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ନେଫ୍ରନ୍‌ର ନଳୀ ଦେଇ ଗତି କରିବା ସମୟରେ, ଶରୀର ପାଇଁ ଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ ଯଥା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍, କିଛି ଲବଣ ଓ ଜଳ ପୁନର୍ବାର ରକ୍ତରେ ଶୋଷିତ ହୋଇଯାଏ । କ୍ଷରଣ (Secretion): ନେଫ୍ରନ୍ ନଳୀର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତରୁ ଅଦରକାରୀ ଓ କ୍ଷତିକାରକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ନଳୀ ଭିତରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରନ୍ତି । ଏହାଦ୍ୱାରା ମୂତ୍ରରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଯାଏ । ମୂତ୍ରର ଉପାଦାନ (Components of Urine): ମୂତ୍ରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଳ, ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, କ୍ରିଏଟିନିନ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲବଣ ଥାଏ । ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟ (Functions of Kidneys): ବୃକ୍‌କ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାର କରିବା ସହିତ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ । ଏହା ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ବୃକ୍କ ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଟିନ୍ ନାମକ ହର୍ମୋନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ, ଯାହା ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଅନ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ (Other Excretory Organs): ବୃକ୍‌କ ବ୍ୟତୀତ, ଚର୍ମ (Skin) ଓ ଯକୃତ୍ (Liver) ମଧ୍ୟ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଚର୍ମ ଝାଳ ବାହାର କରି ଶରୀରରୁ କିଛି ପରିମାଣର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରେ ଏବଂ ଯକୃତ୍ ବିଭିନ୍ନ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ (Excretion in Plants): ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନ ଥାଏ । ତଥାପି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିଥାନ୍ତି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅତିରିକ୍ତ ଜଳକୁ ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପତ୍ରରେ ସଂଗ୍ରହ କରି ପତ୍ରଝଡ଼ା ସମୟରେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ, ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶରୀରରୁ ଅଦରକାରୀ ଓ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରି ଶରୀରକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । Question 2: ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖା Answer: ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ (Structure and Function of the Kidney): ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ଥାଏ, ଯାହା ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି ପରି ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଉଦର ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଥାଆନ୍ତି। ବୃକ୍‌କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ସେଥିରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାର କରିବା ଏବଂ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା। ବୃକ୍‌କର ଗଠନ (Structure of the Kidney): ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ: 1. ବାହ୍ୟ ଆବରଣ (Cortex): ଏହା ବୃକ୍‌କର ବାହାର ପାଖରେ ଥିବା ଅଂଶ। ଏଥିରେ ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ମାଲପିଘିଆନ୍ କର୍ପସଲ୍ (Malpighian corpuscles) ଅବସ୍ଥିତ। 2. ମଧ୍ୟାଂଶ (Medulla): ଏହା ଭିତର ପାଖରେ ଥିବା ଅଂଶ ଏବଂ ଏଥିରେ ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ (Loop of Henle) ଓ ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (Collecting ducts) ଅବସ୍ଥିତ। ମେଡୁଲା ଅଂଶଟି ପିରାମିଡ୍ ଆକାରର କିଛି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯାହାକୁ ବୃକ୍‌କୀୟ ପିରାମିଡ୍ (Renal pyramids) କୁହାଯାଏ। ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron): ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କରେ ପ୍ରାୟ ଏକ ମିଲିୟନ୍ ନେଫ୍ରନ୍ ଥାଏ। ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ମୂତ୍ର ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: 1. ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s Capsule): ଏହା ଏକ କପ୍ ଆକୃତିର ଗଠନ, ଯାହା ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍କୁ ଘେରି ରହିଥାଏ। 2. ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus): ଏହା କୈଶିକ ନଳୀଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୁଚ୍ଛ, ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇଥାଏ। ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରେ ଥାଏ। 3. ପ୍ରକ୍ସିମାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍ (Proximal Convoluted Tubule – PCT): ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ପରେ ଆସୁଥିବା ନଳୀର ପ୍ରଥମ ଭାଗ, ଯାହା କର୍ଟେକ୍ସରେ ଥାଏ। ଏଠାରେ ଉପାଦେୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃଶୋଷଣ ହୁଏ। 4. ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ (Loop of Henle): ଏହା ଏକ U ଆକୃତିର ନଳୀ, ଯାହା ମେଡୁଲା ଭିତରକୁ ଯାଇଥାଏ। ଏହା ଜଳର ପୁନଃଶୋଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। 5. ଡିଷ୍ଟାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍ (Distal Convoluted Tubule – DCT): ଏହା ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ ପରେ ଆସୁଥିବା ନଳୀର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ, ଯାହା କର୍ଟେକ୍ସରେ ଥାଏ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ପରିମାଣରେ ପୁନଃଶୋଷଣ ହୁଏ। 6. ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (Collecting Duct): ଏହି ନଳୀ ଅନେକ ନେଫ୍ରନ୍‌ରୁ ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରି ବୃକ୍‌କୀୟ ପେଲ୍‌ଭିସ୍ (Renal pelvis) ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ। ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟ (Function of the Kidney): ବୃକ୍‌କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: 1. ରକ୍ତ ଛାଣିବା (Filtration): ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ତରଳ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଲ୍ଟ୍ରାଫିଲ୍‌ଟ୍ରେସନ୍ (Ultrafiltration) କୁହାଯାଏ। 2. ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption): ଛଣା ହୋଇଥିବା ତରଳରୁ ଶରୀର ପାଇଁ ଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ, ଯେପରିକି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍, ଲବଣ ଓ ଜଳ ପ୍ରଭୃତି ପୁନର୍ବାର ରକ୍ତକୁ ଫେରିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ସିମାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍, ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ ଓ ଡିଷ୍ଟାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍‌ରେ ହୋଇଥାଏ। 3. କ୍ଷରଣ (Secretion): କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଲବଣ ରକ୍ତରୁ ନଳୀ ଭିତରକୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ କ୍ଷରିତ ହୁଏ, ଯାହା ମୂତ୍ରରେ ମିଶି ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ। 4. ମୂତ୍ର ତିଆରି (Urine Formation): ଛଣା ଓ ପୁନଃଶୋଷଣ ପରେ ବଳକା ତରଳ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ମିଶି ମୂତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ ଦେଇ ବୃକ୍‌କୀୟ ପେଲ୍‌ଭିସ୍‌ରେ ପହଞ୍ଚେ। 5. ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ (Water and Salt Balance): ବୃକ୍‌କ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହା ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। 6. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ (Other Functions): ବୃକ୍‌କ ଏରିଥ୍ରୋପୋଏଟିନ୍ (Erythropoietin) ନାମକ ଏକ ହର୍ମୋନ୍ ତିଆରି କରେ, ଯାହା ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ରକ୍ତର ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାରୀୟ ସନ୍ତୁଳନ (Acid-base balance) ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ। ମୂତ୍ର ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Urine Excretion Process): ବୃକ୍‌କରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder) ରେ ସଂଗୃହୀତ ହୁଏ। ମୂତ୍ରାଶୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra) ଦେଇ ଶରୀର ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ। ଏହିପରି

Question 1: ମିଶିଷ ହୃତ୍ପିଶ୍ର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନ କୁଝାଆ।Answer: ମଣିଷ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଏହା ଏକ ମାଂସପେଶୀ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ବକ୍ଷ ଗହ୍ୱରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ତକୁ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ପମ୍ପ କରିବା। ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଗଠନକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ: 1. ପ୍ରକୋଷ୍ଠ (Chambers): ମଣିଷ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରେ ଚାରୋଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଥାଏ – ଦୁଇଟି ଅଳିନ୍ଦ (Atria) ଏବଂ ଦୁଇଟି ନିଳୟ (Ventricles)।ଅଳିନ୍ଦ: ଏଗୁଡ଼ିକ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଉପର ପ୍ରକୋଷ୍ଠ। ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ (Right Atrium) ଶରୀରରୁ ଅମ୍ଳଜାନହୀନ ରକ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ବାମ ଅଳିନ୍ଦ (Left Atrium) ଫୁସ୍‌ଫୁସରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।ନିଳୟ: ଏଗୁଡ଼ିକ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ତଳ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ। ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ (Right Ventricle) ଫୁସ୍‌ଫୁସକୁ ରକ୍ତ ପମ୍ପ କରେ ଏବଂ ବାମ ନିଳୟ (Left Ventricle) ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ରକ୍ତ ପମ୍ପ କରେ। ବାମ ନିଳୟର ମାଂସପେଶୀ ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କାରଣ ଏହାକୁ ଅଧିକ ଦୂରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ତ ପମ୍ପ କରିବାକୁ ପଡିଥାଏ। 2. କପାଟିକା (Valves): ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରେ ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ କପାଟିକା ଥାଏ, ଯାହା ରକ୍ତର ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ଏବଂ ରକ୍ତକୁ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ।ଟ୍ରାଇକସ୍ପିଡ୍ କପାଟିକା (Tricuspid Valve): ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।ବାଇକସ୍ପିଡ୍ କପାଟିକା/ମିଟ୍ରାଲ୍ କପାଟିକା (Bicuspid/Mitral Valve): ଏହା ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଏବଂ ବାମ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।ପଲ୍‌ମୋନାରୀ କପାଟିକା (Pulmonary Valve): ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ଏବଂ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ (Pulmonary Artery) ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।ଆଓର୍ଟିକ୍ କପାଟିକା (Aortic Valve): ଏହା ବାମ ନିଳୟ ଏବଂ ମହାଧମନୀ (Aorta) ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। 3. ରକ୍ତବାହିନୀ (Blood Vessels): ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ରକ୍ତବାହିନୀଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:ମହାଶିରା (Vena Cava): ଏହା ଶରୀରରୁ ଅମ୍ଳଜାନହୀନ ରକ୍ତକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦକୁ ଆଣିଥାଏ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର – ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ମହାଶିରା (Superior Vena Cava) ଓ ନିମ୍ନ ମହାଶିରା (Inferior Vena Cava)।ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ (Pulmonary Artery): ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟରୁ ଅମ୍ଳଜାନହୀନ ରକ୍ତକୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍କୁ ନେଇଥାଏ।ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା (Pulmonary Vein): ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତକୁ ବାମ ଅଳିନ୍ଦକୁ ଆଣିଥାଏ।ମହାଧମନୀ (Aorta): ଏହା ବାମ ନିଳୟରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତକୁ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ପରିବହନ କରିଥାଏ। 4. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଚକ୍ର (Cardiac Cycle): ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଚକ୍ରରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଛି – ସଙ୍କୋଚନ (Systole) ଏବଂ ପ୍ରସାରଣ (Diastole)।ସଙ୍କୋଚନ: ଏହି ସମୟରେ ନିଳୟ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ରକ୍ତ ଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରକୁ ପମ୍ପ ହୁଏ।ପ୍ରସାରଣ: ଏହି ସମୟରେ ନିଳୟ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଅଳିନ୍ଦରୁ ରକ୍ତ ନିଳୟକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। 5. ପେସ୍‌ମେକର୍ (Pacemaker): ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପେସ୍‌ମେକର୍ ଥାଏ, ଯାହାକୁ ସାଇନୋଏଟ୍ରିଆଲ୍ ନୋଡ୍ (Sinoatrial Node/SA Node) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଏହା ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନର ଗତିକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥାଏ। ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: 1. ରକ୍ତ ଗ୍ରହଣ: ମହାଶିରା ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରରୁ ଅମ୍ଳଜାନହୀନ ରକ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା ମାଧ୍ୟମରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ବାମ ଅଳିନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।2. ନିଳୟକୁ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ: ଅଳିନ୍ଦ ସଙ୍କୁଚିତ ହେବା ପରେ, ରକ୍ତ ଟ୍ରାଇକସ୍ପିଡ୍ ଏବଂ ବାଇକସ୍ପିଡ୍ କପାଟିକା ଦେଇ ଯଥାକ୍ରମେ ଦକ୍ଷିଣ ଏବଂ ବାମ ନିଳୟକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।3. ରକ୍ତ ପମ୍ପ କରିବା: ନିଳୟ ସଙ୍କୁଚିତ ହେବା ପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ରକ୍ତକୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍କୁ ପମ୍ପ କରେ ଏବଂ ବାମ ନିଳୟ ମହାଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ରକ୍ତକୁ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ପମ୍ପ କରେ।4. କପାଟିକା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: କପାଟିକାଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତର ପ୍ରବାହକୁ ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ରକ୍ତକୁ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅବିରତ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗାଇଥାଏ। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଉପଯୋଗ: 1. ଡାକ୍ତରୀ ଉପଚାର: ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ହୃଦ୍‌ରୋଗର ନିରାକରଣ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କପାଟିକା ଜନିତ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ସର୍ଜରୀ କରାଯାଇପାରେ।2. ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପରାମର୍ଶ: ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ପାଇଁ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଏବଂ ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା।3. ଔଷଧ ବିକାଶ: ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବଂ ହୃଦ୍‌ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନୂତନ ଔଷଧ ବିକାଶ କରିବା। Question 2: ରକ୍ତବାହିନୀ  କ’ଶ ?  ଶିରା  ଓ  ଧମନୀ  ମଧ୍ୟରେ  ପାର୍ଥକ୍ୟ  ଉଲ୍ଲେଖ  କର ।Answer: ରକ୍ତବାହିନୀ କ’ଣ ଓ ଏହା କିପରି କାମ କରେ: ରକ୍ତବାହିନୀ ହେଉଛି ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଥିବା ନଳୀ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକ ପ୍ରକାର ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା, ଯାହା ରକ୍ତକୁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ନେଇଥାଏ। ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର ରକ୍ତବାହିନୀ ଦେଖାଯାଏ: ଧମନୀ, ଶିରା ଓ ରକ୍ତକୈଶିକ। ୧. ଧମନୀ (Artery): ଧମନୀ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତକୁ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ନେଇଥାଏ। ଏହାର କାନ୍ଥ ମୋଟା ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଅଧିକ ଚାପ ସହିପାରେ। ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ସଙ୍କୁଚିତ ହେଲେ ରକ୍ତ ଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଯାଇଥାଏ। ୨. ଶିରା (Vein): ଶିରା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତକୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଥାଏ। ଏହାର କାନ୍ଥ ଧମନୀ ତୁଳନାରେ ପତଳା ହୋଇଥାଏ। ଶିରାରେ କପାଟିକା (Valve) ଥାଏ, ଯାହା ରକ୍ତକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ରକ୍ତକୁ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ୩. ରକ୍ତକୈଶିକ (Capillary): ରକ୍ତକୈଶିକ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ରକ୍ତବାହିନୀ। ଏହା ଧମନୀ ଓ ଶିରାକୁ ସଂଯୋଗ କରିଥାଏ। ଏହାର କାନ୍ଥ ଅତି ପତଳା ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଅମ୍ଳଜାନ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ହୋଇଥାଏ। ଶିରା ଓ ଧମନୀ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: | ବିଷୟ | ଧମନୀ (Artery) | ଶିରା (Vein) ||—|—|—|| ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ | ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ | ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ || ରକ୍ତର ପ୍ରକାର | ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ (ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ ବ୍ୟତୀତ) | ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ (ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା ବ୍ୟତୀତ) || କାନ୍ଥର ମୋଟେଇ | ମୋଟା ଓ ସ୍ଥିରସ୍ଥାପକ | ପତଳା ଓ କମ୍ ସ୍ଥିରସ୍ଥାପକ || କପାଟିକା (Valve) | ନାହିଁ | ଅଛି (ରକ୍ତକୁ ଏକ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ କରିବା ପାଇଁ) || ରକ୍ତଚାପ | ଅଧିକ | କମ୍ | ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ୧. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ରକ୍ତ ଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଥିବା ରକ୍ତକୈଶିକରେ ପହଞ୍ଚେ।୨. ରକ୍ତକୈଶିକରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ କୋଷକୁ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କୋଷରୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ।୩. ଏହାପରେ ରକ୍ତ ଶିରା ମାଧ୍ୟମରେ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରିଆସେ।୪. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଏହି ରକ୍ତକୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ପଠାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରେ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଛାଡ଼େ।୫. ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ପୁନର୍ବାର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରିଆସେ ଓ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲୁ ରହେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ରକ୍ତବାହିନୀ ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଶରୀରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁରୁଖୁରୁରେ ଚଳାଇ ରଖେ। ଉଦାହରଣ: ୧. ହୃଦ୍‌ରୋଗ (Heart Disease): ଧମନୀରେ ଚର୍ବି ଜମା ହେଲେ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ହୃଦ୍‌ରୋଗର କାରଣ ହୋଇପାରେ।୨. ଭାରିକୋଜ୍ ଶିରା (Varicose Veins): ଶିରାରେ ଥିବା କପାଟିକା ଠିକ୍ ଭାବେ କାମ ନକଲେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧି ଭାରିକୋଜ୍ ଶିରା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଯାହା ବିଶେଷ କରି ଗୋଡ଼ରେ ଦେଖାଯାଏ।୩. ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ (High Blood Pressure): ଧମନୀରେ ରକ୍ତଚାପ ବଢ଼ିଗଲେ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ।  Question 3: ରକ୍ତ କିପରି ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ ବୁଝାଆAnswer: ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବା ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଶରୀରକୁ କ୍ଷତ ହେଲେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ବନ୍ଦ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କେତେଗୁଡ଼ିଏ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା: ୧. କ୍ଷତ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଥ୍ରମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର କୌଣସି ଅଂଶରେ କ୍ଷତ ହୁଏ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଟିସୁ ଏବଂ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଅଣୁଚକ୍ରିକା (ପ୍ଲେଟ୍‌ଲେଟ୍‌ସ୍) ମିଶି ଥ୍ରମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ନାମକ ଏକ ଲିପୋପ୍ରୋଟିନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏହି ଥ୍ରମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ୨. ପ୍ରୋଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍‌ରୁ ଥ୍ରମ୍ବିନ୍‌କୁ ରୂପାନ୍ତରଣ: ଥ୍ରମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍, କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଆୟନ (Ca++) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଥିବା ପ୍ରୋଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍ ନାମକ ଏକ ପ୍ରୋଟିନ୍‌କୁ ଥ୍ରମ୍ବିନ୍‌ରେ ପରିଣତ କରାଏ। ଥ୍ରମ୍ବିନ୍ ହେଉଛି ଏକ ସକ୍ରିୟ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଯାହା ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ୩. ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍‌ରୁ ଫାଇବ୍ରିନ୍‌କୁ ରୂପାନ୍ତରଣ: ଥ୍ରମ୍ବିନ୍‌ର ପ୍ରଭାବରେ, ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଥିବା ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଫାଇବ୍ରିନ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଫାଇବ୍ରିନ୍ ହେଉଛି ଏକ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ତନ୍ତୁ ପରି ପ୍ରୋଟିନ୍ ଯାହା କ୍ଷତ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଜାଲ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ୪. ରକ୍ତ ଜମାଟ ସୃଷ୍ଟି: ଫାଇବ୍ରିନ୍ ଜାଲରେ ରକ୍ତ କଣିକା ଏବଂ ଅଣୁଚକ୍ରିକାଗୁଡ଼ିକ ଛନ୍ଦି ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ ସ୍ଥାନ ଉପରେ ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଆସ୍ତରଣ ରକ୍ତସ୍ରାବକୁ ବନ୍ଦ କରିଥାଏ ଏବଂ କ୍ଷତକୁ ଶୁଖାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ:ହିପାରିନ୍:

Question 1: ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ କିପରି ହୁଏ ଲେଖା Answer: ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାର ଏକ ଅଂଶ। ଏହା ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ: ସଂବାତନ (Ventilation), ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gaseous exchange) ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ (Gaseous transportation)। ୧. ସଂବାତନ (Ventilation): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ। ଏହା ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ:ପ୍ରଶ୍ୱାସ (Inspiration): ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ (Intercostal muscles) ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳରେ ବକ୍ଷଗହ୍ୱର (Thoracic cavity)ର ଆୟତନ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରେ ଚାପ କମିଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବାହାର ବାୟୁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।ନିଃଶ୍ୱାସ (Expiration): ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଫଳରେ ବକ୍ଷଗହ୍ୱରର ଆୟତନ କମିଯାଏ ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରେ ଚାପ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ଥିବା ବାୟୁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ। ୨. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gaseous Exchange): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ର କୋଟରିକା (Alveoli) ଓ ରକ୍ତ ଜାଲକ (Blood capillaries) ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ। କୋଟରିକାରେ ଅମ୍ଳଜାନର (O2) ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ଥାଏ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର (CO2) ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ଥାଏ। ରକ୍ତ ଜାଲକରେ ଏହାର ଓଲଟା ହୁଏ। ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତକୁ ଯାଏ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ରକ୍ତରୁ କୋଟରିକାକୁ ଆସେ। ୩. ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ (Gaseous Transportation): ରକ୍ତରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ (Hemoglobin) ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ମିଶି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ (Oxyhemoglobin) ତିଆରି କରେ। ଏହି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ପହଞ୍ଚାଏ। କୋଷମାନଙ୍କରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବ୍ୟବହାର ହେବା ପରେ ସେଠାରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ରକ୍ତକୁ ଆସେ ଓ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଫେରିଆସେ। ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ଏହି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କୋଟରିକା ବାଟ ଦେଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକାଠି ମିଶି ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦାହରଣ:ବ୍ୟାୟାମ କଲାବେଳେ ଶରୀରକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଦରକାର ହୁଏ, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୁଏ ଓ କୋଷମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ମିଳେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। Question 2: ବାୟୁ ଅପଳୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଓ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖା Answer: ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic respiration) ଏବଂ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic respiration) ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଏକ ତିନି-ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis), କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର (Krebs cycle) ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ (Electron transport chain)। 1. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କୋଷର କୋଷଜୀବକରେ (cytoplasm) ଘଟିଥାଏ। ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (glucose) ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ (pyruvate) ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ATP (Adenosine Triphosphate) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।2. କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର: ପାଇରୁଭେଟ୍ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଭିତରକୁ ଯାଇ ଏସେଟାଇଲ୍-CoA (Acetyl-CoA) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ କରେ। ଏହି ଚକ୍ରରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2), ATP, NADH ଏବଂ FADH2 ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।3. ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ: NADH ଏବଂ FADH2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଭିତର ପରଦାରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଧିକ ପରିମାଣର ATP ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ବିନା ଭାଙ୍ଗି ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ (lactic acid) କିମ୍ବା ଇଥାନଲ୍ (ethanol) ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମନୁଷ୍ୟର ମାଂସପେଶୀ କୋଷରେ ଯେତେବେଳେ ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବ ଦେଖାଦିଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ହୁଏ ଏବଂ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ମାଂସପେଶୀରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଇଷ୍ଟ୍ (yeast) କୋଷରେ ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ (alcoholic fermentation) ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଇଥାନଲ୍ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁରୁ ପ୍ରାୟ 38ଟି ATP ଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ମାତ୍ର 2ଟି ATP ଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନର ଉଦାହରଣ: 1. ଦହି ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାକ୍ଟୋବାସିଲସ୍ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Lactobacillus bacteria) ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ କିଣ୍ୱନ କରି କ୍ଷୀରକୁ ଦହିରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।2. ମାଂସପେଶୀ କୋଷରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବ ହେଲେ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ବାକୁଲା ହୋଇଥାଏ।3. ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast) ଦ୍ୱାରା ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ (Alcoholic fermentation) କରାଯାଇ ମଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜୀବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦିତ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। Question 3: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖା ମାଛ ଓ ବେଙ୍ଗ କିପରି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ? Answer: ମାଛ ଓ ବେଙ୍ଗ କିପରି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ତାହା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା: ମାଛ:ମାଛମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଗାଲି (Gills) ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ: 1.  ପାଣି ଗ୍ରହଣ: ମାଛ ପ୍ରଥମେ ପାଟି ଦେଇ ପାଣି ଭିତରକୁ ନିଏ।2.  ଗାଲି ଦେଇ ଗତି: ଏହି ପାଣି ଗାଲି ଦେଇ ଗତି କରେ। ଗାଲିଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତ କୈଶିକା (Blood capillaries) ଦ୍ୱାରା ଭରପୂର ହୋଇ ରହିଥାଏ।3.  ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ: ପାଣି ଗାଲି ଦେଇ ଗଲାବେଳେ, ପାଣିରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତରେ ମିଶିଯାଏ। ରକ୍ତରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ପାଣିକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସରଣ (Diffusion) ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ।4.  ପାଣି ନିଷ୍କାସନ: ଶେଷରେ, ମାଛ ଗାଲିରନ୍ଧ୍ର (Operculum) ଦେଇ ପାଣି ବାହାର କରିଦିଏ। ବେଙ୍ଗ:ବେଙ୍ଗ ଏକ ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିପାରେ। ଏହାର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ: 1.  ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା: ବେଙ୍ଗର ଚର୍ମ ପତଳା ଓ ଓଦାଳିଆ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅମ୍ଳଜାନ ଚର୍ମରେ ଥିବା ରକ୍ତ କୈଶିକା ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀର ଭିତରକୁ ଯାଏ।2.  ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା: ବେଙ୍ଗ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି କାମ କରେ। ବେଙ୍ଗ ନାକବାଟେ ପବନ ଭିତରକୁ ନେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ପହଞ୍ଚାଏ ଓ ସେଠାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତରେ ମିଶିଯାଏ।3.  ମୁଖ ଗହ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା: ବେଙ୍ଗ ମୁଖ ଗହ୍ୱରକୁ ପମ୍ପ କରି ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିପାରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ବେଙ୍ଗ ପାଟି ଖୋଲି ପବନ ଭିତରକୁ ନିଏ ଓ ପାଟି ବନ୍ଦ କରିଦିଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପବନ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଯିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।4. ବେଙ୍ଗଫୁଲା ଅବସ୍ଥାରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା : ବେଙ୍ଗର ଲାଭା ବା ବେଙ୍ଗଫୁଲା ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ମାଛ ପରି ଗାଲି ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ । ବେଙ୍ଗ ଶୀତ ସୁପ୍ତି (Hibernation) ସମୟରେ କେବଳ ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ। Question 4: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖା ଉଦ୍ଭଦର ଶ୍ୱସନ’ ଉପରେ ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଆ Answer: ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ୱସନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ: ଗ୍ୟାସୀୟ ବିନିମୟ ଏବଂ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ। ଗ୍ୟାସୀୟ ବିନିମୟ:ଉଦ୍ଭିଦ ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବେଶରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2) ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ (O2) ଛାଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସରଣ (Diffusion) ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ୟାସ ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଥିବା ସ୍ଥାନରୁ କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗତି କରିଥାଏ। ଷ୍ଟୋମାଟା ଖୋଲିବା ଏବଂ ବନ୍ଦ ହେବା ଆଲୋକ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଉଦ୍ଭିଦର ଚେର ମଧ୍ୟ ମାଟିରେ ଥିବା ବାୟୁରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ:ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କୋଷର ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ (Mitochondria) ହୋଇଥାଏ। ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (Glucose) ଭାଙ୍ଗି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି (ATP) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic respiration) ଏବଂ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic respiration)। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ ଏବଂ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ ଏବଂ କମ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶ୍ୱସନ ସହିତ ତୁଳନା:ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଶ୍ୱସନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପତ୍ର, କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଚେର ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ୟାସୀୟ ବିନିମୟ କରିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (Lungs) କିମ୍ବା ଗାଲି (Gills) ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱସନ କରନ୍ତି। ଶ୍ୱସନର ଗୁରୁତ୍ୱ:ଶ୍ୱସନ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ। ଏହା ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ସମୟରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ

Question 1: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ କ’ଶ ? ସବୁକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି ହୋଇଥାଏ ବର୍ଣ୍ଣନ କର ? Answer: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis) ହେଉଛି ଏକ ଜଟିଳ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ କେତେକ ଜୀବାଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକର ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଜଳ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2)ରୁ ଶର୍କରା (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି । ଏହି ଶର୍କରା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ । ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ: ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light-dependent reactions) ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light-independent reactions ବା Dark Reactions)। **୧. ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light-dependent Reactions):**ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ହରିତ୍‌ଲବକ (Chloroplast)ର ଥାଇଲାକଏଡ୍ (Thylakoid) ଝିଲ୍ଲୀରେ ହୋଇଥାଏ । ଏଥିରେ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ । *   **ଆଲୋକ ଶକ୍ତିର ଶୋଷଣ:** କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗକଣିକା (Pigments) ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି । କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ହେଉଛି ଏକ ମୁଖ୍ୟ ରଙ୍ଗକଣିକା, ଯାହା ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ମିଳିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଆଲୋକର ଲାଲ ଏବଂ ନୀଳ ରଙ୍ଗକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ ।*   **ଜଳର ବିଘଟନ (Photolysis):** ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ଜଳ ଅଣୁକୁ ଭାଙ୍ଗି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍, ଉଦଜାନ ଆୟନ (H+), ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଯାଇଥାଏ ।*   **ATP ଏବଂ NADPHର ଉତ୍ପାଦନ:** ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ (Electron Transport Chain) ମାଧ୍ୟମରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଗତି କରିବା ସମୟରେ, ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଶକ୍ତି ATP (Adenosine Triphosphate) ଏବଂ NADPH (Nicotinamide Adenine Dinucleotide Phosphate) ଭଳି ଅଣୁରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହେ । ATP ଏବଂ NADPH ହେଉଛନ୍ତି ଶକ୍ତିର ବାହକ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । **୨. ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light-independent Reactions ବା Dark Reactions):**ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ହରିତ୍‌ଲବକର ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma)ରେ ହୋଇଥାଏ । ଏହାକୁ କେଲ୍‌ଭିନ୍ ଚକ୍ର (Calvin Cycle) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଆଲୋକର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ATP ଏବଂ NADPH ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । *   **ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସ୍ଥିରୀକରଣ (Carbon Fixation):** କେଲ୍‌ଭିନ୍ ଚକ୍ରରେ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2) Ribulose-1,5-bisphosphate (RuBP) ନାମକ ଏକ 5-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଣୁ ସହିତ ମିଶିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି RuBisCO (Ribulose-1,5-bisphosphate carboxylase/oxygenase) ଏନଜାଇମ୍ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥାଏ ।*   **ଶର୍କରାର ଉତ୍ପାଦନ (Sugar Production):** CO2ର ସ୍ଥିରୀକରଣ ପରେ, ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ 6-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଣୁ ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହା ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି 3-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଣୁ, 3-phosphoglycerate (3-PGA)ରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ATP ଏବଂ NADPHର ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି, 3-PGA ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭଳି ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।*   **RuBPର ପୁନଃଉତ୍ପାଦନ (RuBP Regeneration):** କେଲ୍‌ଭିନ୍ ଚକ୍ରକୁ ଚାଲୁ ରଖିବା ପାଇଁ, RuBPର ପୁନଃଉତ୍ପାଦନ ହେବା ଜରୁରୀ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, 3-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର ହୋଇ RuBP ପୁନଃଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ । **ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ସାମଗ୍ରିକ ସମୀକରଣ:**6CO2 + 6H2O + Light Energy → C6H12O6 + 6O2 ଏହି ସମୀକରଣଟି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଛଅଟି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଅଣୁ ଏବଂ ଛଅଟି ଜଳ ଅଣୁ ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ସହିତ ମିଶି ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁ ଏବଂ ଛଅଟି ଅମ୍ଳଜାନ ଅଣୁ ତିଆରି କରନ୍ତି । **ହରିତ୍‌ଲବକର ଗଠନ (Structure of Chloroplast):**ହରିତ୍‌ଲବକ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଥିବା ଏକ ଅଙ୍ଗିକା (Organelle), ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: *   **ବାହ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ (Outer Membrane):** ଏହା ହରିତ୍‌ଲବକର ବାହାର ଆବରଣ ।*   **ଅନ୍ତଃ ଝିଲ୍ଲୀ (Inner Membrane):** ଏହା ହରିତ୍‌ଲବକର ଭିତର ଆବରଣ ।*   **ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma):** ଏହା ହରିତ୍‌ଲବକ ଭିତରେ ଥିବା ତରଳ ପଦାର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ କେଲ୍‌ଭିନ୍ ଚକ୍ର ହୋଇଥାଏ ।*   **ଥାଇଲାକଏଡ୍ (Thylakoid):** ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ଝିଲ୍ଲୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଛୋଟ ଛୋଟ ଥାଳି ଭଳି ଅଂଶ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇଥାଏ ।*   **ଗ୍ରାନା (Grana):** ଏହା ଥାଇଲାକଏଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଗୋଟିଏ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ଥାକ ହୋଇ ରହିଥିବା ସମୂହ । **ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ଗୁରୁତ୍ୱ (Importance of Photosynthesis):** *   **ଖାଦ୍ୟର ଉତ୍ସ (Food Source):** ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ହେଉଛି ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ । ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ସେହି ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚି ରହନ୍ତି ।*   **ଅମ୍ଳଜାନର ଉତ୍ସ (Oxygen Source):** ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ।*   **ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସନ୍ତୁଳନ (Atmospheric Balance):** ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ପରିମାଣକୁ କମ୍ କରିଥାଏ, ଯାହା ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାର୍ମିଙ୍ଗ୍ (Global Warming)କୁ ରୋକିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ହେଉଛି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । Question 2: ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ, ଉଦାହରଣ ସହ ଲେଖ? Answer: ଖାଦ୍ୟ ଆମ ଜୀବନର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ। ଏହା କେବଳ ଆମକୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଶରୀରର ଗଠନ, ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଆମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଖୁବ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ରାସାୟନିକ ଗଠନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନକାରୀ କ୍ଷମତା ଉପରେ ଆଧାର କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଶ୍ୱେତସାର (Carbohydrates), ପୁଷ୍ଟିସାର (Proteins), ସ୍ନେହସାର (Fats), ଖଣିଜ ଲବଣ (Minerals), ଭିଟାମିନ୍ (Vitamins) ଏବଂ ଜଳ (Water)। ୧. ଶ୍ୱେତସାର (Carbohydrates): ଶ୍ୱେତସାର ଶରୀରକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ। ଏହା ଶରୀରର ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଶ୍ୱେତସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶରୀରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ସରଳ ଶ୍ୱେତସାର ଏବଂ ଜଟିଳ ଶ୍ୱେତସାର। ସରଳ ଶ୍ୱେତସାର ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଜଟିଳ ଶ୍ୱେତସାର ଧୀରେ ଧୀରେ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ। ଉଦାହରଣ: ଚାଉଳ, ଗହମ, ମକା, ଆଳୁ, ଚିନି, ମହୁ ଇତ୍ୟାଦି। ୨. ପୁଷ୍ଟିସାର (Proteins): ପୁଷ୍ଟିସାର ଶରୀରର ଗଠନ ଏବଂ ମରାମତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏହା କୋଷ, ଟିସୁ ଏବଂ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପୁଷ୍ଟିସାର ଏମିନୋ ଏସିଡ୍‌ରେ ଗଠିତ, ଯାହା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ଉଦାହରଣ: ମାଂସ, ମାଛ, ଅଣ୍ଡା, ଡାଲି, ସୋୟାବିନ୍, ଛେନା ଇତ୍ୟାଦି। ୩. ସ୍ନେହସାର (Fats): ସ୍ନେହସାର ଶରୀରକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇବା ସହିତ କୋଷର ଗଠନ ଏବଂ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଭିଟାମିନ୍ ଏ, ଡି, ଇ ଏବଂ କେ ଭଳି କେତେକ ଭିଟାମିନ୍‌କୁ ଶୋଷଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସ୍ନେହସାର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ସନ୍ତୃପ୍ତ ସ୍ନେହସାର ଏବଂ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ସ୍ନେହସାର। ଉଦାହରଣ: ଘିଅ, ତେଲ, ବାଦାମ, ମଞ୍ଜି, ଆଭୋକାଡୋ ଇତ୍ୟାଦି। ୪. ଖଣିଜ ଲବଣ (Minerals): ଖଣିଜ ଲବଣ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। ଏହା ହାଡ଼, ଦାନ୍ତ, ରକ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଟିସୁ ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଖଣିଜ ଲବଣ ହେଉଛି କ୍ୟାଲସିୟମ୍, ଲୌହ, ପୋଟାସିୟମ୍, ସୋଡିୟମ୍ ଏବଂ ଆଇଓଡିନ୍। ଉଦାହରଣ: ପନିପରିବା, ଫଳ, କ୍ଷୀର, ଦହି, ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି। ୫. ଭିଟାମିନ୍ (Vitamins): ଭିଟାମିନ୍ ଶରୀରର ସୁସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। ଏହା ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇବା ସହିତ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଭିଟାମିନ୍ ଅନେକ ପ୍ରକାରର, ଯେପରିକି ଭିଟାମିନ୍ ଏ, ବି, ସି, ଡି, ଇ ଏବଂ କେ। ଉଦାହରଣ: ଫଳ, ପନିପରିବା, କ୍ଷୀର, ଅଣ୍ଡା ଇତ୍ୟାଦି। ୬. ଜଳ (Water): ଜଳ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏହା ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, କୋଷକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପହଞ୍ଚାଇବା ଏବଂ ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଜଳ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ପ୍ରତିଦିନ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣର ଜଳ ପିଇବା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଖୁବ୍ ଉପକାରୀ। ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ଉପାଦାନ ଆମ ଶରୀର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଏବଂ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଜୀବନଶୈଳୀ ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକର ସନ୍ତୁଳିତ ମାତ୍ରା ରକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: *   ଶ୍ୱେତସାର ପାଇଁ ଭାତ, ରୁଟି, ଆଳୁ ଖାଇବା ଉଚିତ୍।*   ପୁଷ୍ଟିସାର ପାଇଁ ଡାଲି, ମାଛ, ମାଂସ ସେବନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।*   ସ୍ନେହସାର ପାଇଁ ଶୁଖିଲା ଫଳ, ଘିଅ ଓ ତେଲ ଆବଶ୍ୟକ।*   ଭିଟାମିନ୍ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣ ପାଇଁ ସବୁଜ ପନିପରିବା ଓ ଫଳ ନିହାତି ଖାଇବା ଦରକାର।*   ଶରୀରକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିମାଣର ପାଣି ପିଇବା ଆବଶ୍ୟକ। Question 3: ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ କ’ଣ ? ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣର ପ୍ରକାରଭେଦ ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଆ ? Answer: ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Heterotrophic nutrition) ଏକ ପ୍ରକାର ପୋଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ପୋଷଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାର ପୋଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି